ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰਕ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਹੀ ਤੱਤ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਰੋਧੀ ਜੋ ਮਤ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਪ, ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੈਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਖਾਸ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਹੀ ਅਰਥ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਵੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਪਾਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਹੋਰ ਰਸਤੇ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ 'ਆਕਾਸ਼' ਵਰਗਿਆਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਤਰਕ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਮੀਨੀ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਦਰਾਯਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸਮੂਚੀ ਵੇਦਾਂਤ ਦੀਆਂ ਆਗਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਵੀ ਅੰਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਧਿਐਨਤਾ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਹਾਇਕ ਆਗਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਨਤੀਜਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰਾ ਅਰਥ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਤਰਕਸੰਗਤ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਆਨੰਦ ਆਦਿਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 'ਪਿਆਰੇ ਸਿਰ' ਆਦਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਘਾਟਾ, ਇਹ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਆਮ ਅਰਥ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਫਿਰ, 'ਆਤਮਾ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਕੜ ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ 'ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ' ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਉਲਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਕੱਠ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਖ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿੱਥੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਉਪਾਇਆਨ' ਸ਼ਬਦ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਤੇ ਛੰਦ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਫ਼ਤ ਜਾਂ ਗੀਤ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਗੂੜ੍ਹੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਤਰਕ, ਉਦਾਹਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤਰਲ ਕੀਤਾ।