ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਤਮਾ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਦਿਕ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰੂਪਕ ਹੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹੀ ਗੱਲਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਤਰਕਸੰਗਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਇਹ ਸੁਣੀ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਯਜਨਾ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰੂਪਕ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦਾ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਰਮ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਕਾਰਸ਼ਣਾਜਿਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕੇਤ ਲਈ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਬਾਦਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚੱਕਰ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਜਾਂ ਅਚੰਗੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਦਰਜੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਹੜੇ ਉਥੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯਾਦ ਰਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਕ ਸੱਤ ਤੱਕ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੀਜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੋ ਰੋਕ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੁੱਕਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੋਣਾ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ, ਨਾਤਾ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਣੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਕਰਤਾ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਝਲਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੇ ਉਲਟ ਹੋਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਲਈ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਇਥੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਮ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਧੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਉਥੇ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੱਛਣ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਇਹ ਫਰਕ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਲਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਆਖਦੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਮਤ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਰਥਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵੀ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।