ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਸਤਿਆਨੁਸੰਦਾਨੀ ਜਿਗਿਆਸੂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬੋਲੀ (ਵਾਣੀ) ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸੱਤ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਰਸਤਾ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਆਦਿ ਅੰਗ, ਉਹ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਅੰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹਨ—ਇਹਨਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਤੇ ਗੁਣ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਗ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਗ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੰਗ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵੀ ਇਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਗ ਪੰਜ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਮਨ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਤੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਗ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਹਨ। ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਿਰਫ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ (ਉੱਚਤਮ) ਤੱਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਖਿਆ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ ਆਦਿ ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਪਰ, ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਦੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਠੀਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੱਤ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਆਲਿੰਗਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਇਹ ਤੱਤ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਆਦਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਗੱਲ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ ਕਿ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਜਮਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵੀ ਇਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਕਰਮ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਦ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਸ਼ਣਾਜਿਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ ਕਿ ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਦਰੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਚਾਹੁੰਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਉਤਾਰ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਸੱਤ ਤੱਕ ਵੀ। ਉੱਥੇ ਵੀ, ਉਸ ਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਸੀਮਾ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁੱਕਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੋਣਾ ਯੁਕਤਿਸੰਗਤ ਹੈ। ਜਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਰਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਿਆਖਿਆ ਜੀਵ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਗਾਂ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।