ਇਹ ਵਿਅਖਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਵਭਾਵਿਕਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਰਤਾ-ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਨਾਲ। ਜੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਯੰਤਰ (ਉਪਕਰਨ) ਵਾਂਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਨੰਦ ਆਦਿ ਅਨੁਭਵ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਕਰਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਕਰਨ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਜਾਂ ਉਹ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜਨਤਾ (ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ) ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਉਪਕਰਨ ਕਦੇ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਜੇ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਭੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਆਕਾਸ਼ (space) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ-ਕਿਸੇ ਲਈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਨਿਯਮ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੱਖਰਾ ਅਸਤੀਤਵ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਦ ਤਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਰੂਪ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਵਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਸਤੀਤਵ ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਦੀ ਚਰਚਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਉੱਥੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਉਲਟ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਠੀਕ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਇਹ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾ-ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਾਂ ਸਿੱਧਾ, ਨਾਂ ਅਸਲ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ ਨਾਂਮਾਤਰ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਤਤਾ (ਸਦੀਵੀਤਾ) ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਤਾ (ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ) ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਜਾਨਾ, ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ (ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ) ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਦਲੀਲ ਦੇਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਐਸਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਾਪ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਫਰਕ ਕਰਕੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਰਕ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੱਖਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਾਂਮਕਰਨ ਵੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੁਰੁਸ਼ਤਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਅਸਤੀਤਵ ਲਈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਸਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਨਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ, ਜਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੀ ਸੀਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਕਰਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਅਤੇ, ਲੈਣ ਅਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਉਲਲੇਖਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਆਤਮਾ, ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਰਹਿਤਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਰਤਾ-ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।