ਇਕ ਵਾਰ, ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠੇ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅਸਤਿ (ਅਸਤੀਤਵ) ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਇਹ ਸਪਨੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਸਮਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਤ (ਅਸਤੀਤਵ) ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੜੀਵਾਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਦਲਾਅ ਆਦਿ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਆਖਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਦਾ ਲਈ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਆਧਾਰ ਵੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਭੋਗ ਆਦਿ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੀਮਿਤਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਸਰਵਜਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਾਧਨ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ, ਆਖਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਲਈ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਵੀ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ। ਆਧਾਰ ਵੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਆਤਮਾ ਸਾਧਨ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭੋਗ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੀਮਿਤਤਾ ਜਾਂ ਸਰਵਜਨਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਉਤਪੱਤ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਾਧਨ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸ੍ਰਵਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ, ਆਤਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇੱਕ ਲਈ, ਇਹ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸ਼ਬਦ ਵਾਂਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ, ਪਰ, ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਤਬ ਤੱਕ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਵਾ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ ਫਿੱਟ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ; ਐਸਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪਾਣੀ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ। ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ, ਜੋ ਸੰਦਰਭ ਦਾ ਰੂਪ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਤੋਂ, ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਲੜੀਵਾਰਤਾ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ, ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਇਹ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਚਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਨਾਮ ਰੂਪਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਦਾ-ਅਸਤੀਤਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਜਾਣਾ, ਚਲਣਾ, ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ। ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ। ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, 'ਸੂਖਸ਼ਮ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸ਼ਾਸਤਰ,' ਤਾਂ ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਾਪ ਤੋਂ ਵੀ। ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ, ਸਦਾ-ਅਸਤੀਤਵ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ, ਵੈਦਾਂਤ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।