ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੁੱਥੀ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੱਤਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਹੀ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ (space) ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਲਕੜੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਣ (vital force) ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਨਣ (light) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਆਖੇ ਕਿ ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੰਦ (metre) ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ; ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਚਿਤ ਨਾਂ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਫਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਆਧਾਰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਉਪਦੇਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਲਕੜੀਆਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਿਸ ਗੁਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ ਕਿ ਬਚਪਨ ਜਾਂ ਐਸਾ ਨਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਆਤਮਾਵਾਂ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਥਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਰਸਤੇ ਦੇ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਅਤੇ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਸਕ, ਦਿਵ੍ਯ, ਸੰਸਾਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਰੋਪਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਦੂਜੇ ਦੋ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਰੂਪ ਦੇ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। "ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ" ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਅਨੁਮਾਨ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ ਕਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੋਰ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼, ਲਕੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਅਖਿਆਉਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਕਰ ਸਕੀਏ।