ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਪਰਸਪਰ ਕਾਰਣਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਯੋਗ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਆਪੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਹਿਆ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਚੀਜ਼ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦਾਅਵਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੋਨੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਵਿਭੇਕ ਨਾਲ ਜਾਂ ਵਿਭੇਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਦੋਨੋਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਖਾਮੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਯਾਦ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਪਨੇ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਪਾਂਤਰ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ, ਆਖਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ, ਆਧਾਰ ਵੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਕਰਨ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੋਗ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੀਮਿਤਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਸਰਵਜਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਤਪੱਤੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਪਕਰਨ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਵੀ। ਫਿਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸੁਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਕਰਕੇ। ਕਿਸੇ ਲਈ, ਇਹ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸ਼ਬਦ ਵਾਂਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨੀ ਦਲੀਲ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ। ਪਰ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਤਬ ਤਕ ਰਹਿੰਦਾ ਜਦ ਤਕ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਵਾ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੰਭਵਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਪਾਣੀ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ। ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ, ਜੋ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ, ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਸਕੀ।