ਇਹ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਤਰਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਨੁਮਾਨ ਦੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਤਰੀਕੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਚਾਹੇ ਮੰਨ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਰਕ ਅਸੰਗਤ ਹਨ। ਉਹ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ-ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਲੰਮਾ-ਛੋਟਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਕਰਿਆ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਆਧਾਰਤਾ (inherence) ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਨਤਾ ਕਾਰਨ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਤੀਤਵ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰੂਪ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਲਟ ਨਤੀਜੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਮਲਕੀਅਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮੂਹ ਦੋਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਪਰਸਪਰ ਕਾਰਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੂਹ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਲੱਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦਾਅਵਾ ਅਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ, ਨਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਯਾਦ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਤੀਜਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਤਰਕਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੜੀਵਾਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਖਰੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਆਧਾਰ ਵੀ ਤਰਕਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਆਤਮਾ ਸਾਧਨ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਨੁਭਵ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੀਮਿਤਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਸਰਵਜਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਸਾਧਨ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇਕਰ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਹਾਇਕ ਅਰਥ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ। ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ, ਇਹ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸ਼ਬਦ ਵਾਂਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਤਰਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਅਸਤੀਤਵ ਦੀ ਸਦਾ-ਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।