ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੂਲ ਰਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਕਿਉਂ ਹੋਈ? ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਖੇਡ ਲਈ ਹੀ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਖੇਡ ਨਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਪੱਖਪਾਤ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦਯਤਾ ਕਰਕੇ; ਇਹ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਜਵਾਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਕਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੁਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਓਥੇ ਵੀ ਇਹੀ ਸ਼ੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿਛੋੜਾ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਨਿਰਭਰਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਆਦਿ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉਦਾਹਰਣ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਤਰਕ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖਤਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜੇ ਤਰਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੰਨ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਵਿਵਾਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਲੰਮਾ, ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਨਿੱਘਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਲਝਣਾਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਭਿਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ। ਅਸਤੀਤਵ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ। ਜੇ ਰੂਪ ਆਦਿ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦੋਸ਼ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੂਰਨ ਅਭਾਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਯੋਗ ਦੋਹਾਂ ਕਰਕੇ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਆਪਸੀ ਕਾਰਣਤਾ ਕਰਕੇ ਠੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸੰਯੋਗ ਦਾ ਹੋਣਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਛਲਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਾਅਵਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਵਿਅਕਤੀਕ ਜਾਂ ਅਵਿਅਕਤੀਕ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਦੋਸ਼ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ। ਯਾਦ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਤੀਜਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਤੀਤਵ ਦਾ ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵਿਕਤਾ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਯੁਕਤਿਸੰਗਤ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੜੀਵਾਰਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਪਾਂਤਰ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਦਾ ਤਰਕ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।