ਇਕ ਵਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਰੂਪ-ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਆਤਮਾ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇ ਕਿ ਵਿਘਟਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਗੁਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗੁਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਹਨ। ਪਰ, ਜੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦੇ ਇਹ ਗੁਣ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਬਦ (ਵਚਨ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਗੁਣ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਵਿਚ ਗਲਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਤਮਾ ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗਲਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਸਿਰਫ ਖੇਡ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਖੇਡ-ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਖਪਾਤ ਜਾਂ ਨਿਰਦਯਤਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ, ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਯੋਜਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਤਰਕ (ਅਨੁਮਾਨ) ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਦੁੱਧ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਉੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਛੋੜਾ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼—ਘਾਹ ਆਦਿ—ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜੇ ਮਾਨਵ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਤਰਕ ਵਿਚ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੰਨ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਸਤੂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ। ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਯੁਕਤ ਹੈ। ਜਾਂ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਲੰਮਾ, ਛੋਟਾ ਤੇ ਸੂਖਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ। ਅਧੀਕਤਾ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਸਦ੍ਰਿਸਤਾ ਤੋਂ, ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਅਸਤਿਤਵ ਸਦਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਰੂਪ ਆਦਿ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਗਲਤੀ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਅ-ਸੰਪੰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਯੁਕਤ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਪਰਸਪਰ ਕਾਰਣਤਾ ਕਰਕੇ ਉਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਛਲੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਦਲੀਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਕ-ਸਮੇਂ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਵਿਭੇਕ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਵਿਭੇਕ ਦੇ, ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਗਲਤੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ। ਯਾਦ-ਸਮਰਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਓਹੀ ਨਤੀਜਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧਾਂ ਤੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ।