ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀਕ ਵਿਚਾਰ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋਗ ਦਾ ਵੀ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਦੀ ਜੋ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਅਣਲੋਚੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਲਟ, ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਹੀ ਖਾਮੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਵੀ ਪੱਕੀ ਨੀਂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਅੰਤਹੀਣ ਅਣਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਰਾਏਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਅਨੁਭਵੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਭੇਦਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਭੇਦਤਾ ‘ਉਤਪੱਤੀ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵਹੀਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਕ ਦੇ ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ‘ਦੂਜੇ’ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਅਣਮੁਮਕਿਨਤਾ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਰਿਆ-ਕਲਾਪ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਵਿਘਟਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ‘ਅਖੰਡ’ ਹੋਣ ਦੇ ਵਾਕ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸ਼ਬਦ (ਵਿਦਿਆ) ਹੈ। ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ, “ਇਹ ਤਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ,” ਤਾਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਤਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਰਚਨਾ ਸਿਰਫ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਖਪਾਤ ਜਾਂ ਨਿਰਦਯਤਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ, “ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ,” ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਾਂਗੇ ਕਿ ਆਦਿਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਤਰਕਸੰਗਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਅੱਗੇ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਅਨੁਮਾਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਰਿਆ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ, “ਦੁੱਧ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ,” ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਹੀ ਅਪਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਨਿਰਭਰਤਾ ਹੈ। ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਘਾਹ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ, “ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ,” ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਹੀ ਅਪਤੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਕ ਤਰਕ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।