ଏକ ଦିନ ଋଷିମାନେ ଉପନିଷଦ୍ର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ବିଚାର କଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ କିଏ ଧାରଣ କରିଛି, କିଏ ଏହାକୁ ଚଳାଇ ନେଉଛି? ତେବେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ସେଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ସତ୍ତାର ଆଧାର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୋଜନ ଓ ଉପଜୀବିକାର ଶ୍ରୋତ। ଏହି ଆତ୍ମା ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଭୂମାନ୍ ଭାବରେ ଉପଦେଶ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶାନ୍ତି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ରହିଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଏହା ଅବିନାଶୀ, କାରଣ ଏହି ଆତ୍ମା ଆକାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରିଛି। ଏହା ସମସ୍ତ ଆଦେଶ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଏହି ପରମାତ୍ମା ଦେଖିବା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ରୁତିରେ ବିବୃତ୍ତି ହୋଇଛି। ଏଠି ଗତି ଓ ବାଣୀର ଉଲ୍ଲେଖ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଛି, ଏହାର ମହାନତା ତାହାର ଆଶ୍ରୟରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ଥିର। ଯଦି କିଏ ଅନ୍ୟ କିଛି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରେ, ତେବେ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯଦି ପରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ତେବେ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ କାରଣ ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମୁଖ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଦି କିଏ କହେ ଯେ, ଏହି ଉଲ୍ଲେଖ କମ୍ ଅଛି, ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଯାଇଛି। ଅନୁକରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖାଯାଇଛି। କେବଳ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ହୃଦୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, କାରଣ ମାନବମାନେ ଏହା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହା ଠାରୁ ଉପରେ ମଧ୍ୟ, ବାଦରାୟଣ କହନ୍ତି, ଏହି ସମ୍ଭବ। କିଏ ଯଦି କହେ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ବିରୋଧ ଅଛି, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି କହାଯାଏ ଏହା କେବଳ ଶବ୍ଦ, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ। ଏହିପରି, ଏହା ନିତ୍ୟ। ନାମ ଓ ରୂପର ସାମ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ପୁନରାବୃତ୍ତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ ଓ ମନେ ରଖାଯାଏ। ଜୈମିନି କହନ୍ତି, ମଧୁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଯୋଗ୍ୟତା ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞରେ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ। ବାଦରାୟଣ କହନ୍ତି, ଏଠି ନିଶ୍ଚୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି। ଚିତ୍ରରଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖ ଓ ଶୁଦ୍ଧିର ସୂଚନା ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ଶର୍କରା ଗଳିଯିବା ଓ ଅବହେଳା ଉପଲବ୍ଧ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ପଦ ଅପେକ୍ଷା କରାଯାଏ, ଏବଂ ପରେ ଚିତ୍ରରଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୂଚନା ଦିଆଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଅଭାବ ଉଲ୍ଲେଖ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଶ୍ରବଣ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ନିଷିଦ୍ଧ, ଏହା ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। କମ୍ପନ ଦ୍ୱାରା, ଆଲୋକ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଆକାଶକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ସୁଷୁପ୍ତି ଓ ପ୍ରୟାଣ ସମୟରେ ଅନ୍ୟତା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ମନେ ରଖାଯାଏ। ‘ପ୍ରଭୁ’ ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚିହ୍ନଟ। ଯଦି କିଏ କହେ କିଛି ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଦେହ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗ୍ରହଣ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି, ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।