ଏକ ସଂଶୟ ଉଠିଲା—ଯଦି କିଛି ଜିନିଷ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ କ'ଣ ଏଥିରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ଅଛି? ଏହା ଉପରେ ଜୈମିନି କହିଲେ—ସାକ୍ଷାତ୍ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ ନାହିଁ। ଏହି ବିଷୟରେ ଆଶ୍ମରଥ୍ୟ କହିଲେ—ଏହା ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିବାରୁ ଏହିପରି ଅନୁଭୂତି ସମ୍ଭବ। ବାଦରି କହିଲେ—ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ପୁନର୍ବାର ଜୈମିନି କହିଲେ—ଏହା ପ୍ରାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା, କାରଣ ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ସେମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଏହି ଆଲୋଚନା ଚାଲିଥିବା ବେଳେ କୁହାଯାଇଛି—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀର ଆଶ୍ରୟ, କାରଣ ଏହି ନିଜ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ। ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ଜନମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହା କେବଳ ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏଠାରେ ଶବ୍ଦର ଅପ୍ରୟୋଗ ଓ ଏହା ଜୀବନର ଆଧାର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଭିନ୍ନତାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ଜୀବନ ଓ ଭୋଜନର ଆଧାର ହେବାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଭୂମନ୍ (ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା) କୁ ଶାନ୍ତିର ସହିତ ଏକାତ୍ମ କରି ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି। ଧର୍ମର ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସମର୍ଥନ କରାଯାଇଛି। ଏହା ଅକ୍ଷର, କାରଣ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ଆକାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାରଣ କରିଚାଲିଛି। ଏହି ଶାସନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଅନ୍ୟତାର ବାଦ ହେଉଛି। ଦେଖିବା ଓ କରିବାର ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବାରୁ, ଏହି ସ୍ୱୟଂ ପରମେଶ୍ୱର ଅଟୁଟ ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛନ୍ତି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଯେପରି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ବୁଝିପାରିବେ। ଏଠାରେ 'ଯାଉଛି' ଓ 'ବକ୍ତବ୍ୟ' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସୂଚନା ମିଳେ। ଏହି କଥା ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ। ସେହିପରି, ଏହା ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା। ଯଦି କିଏ କହିବେ—'ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଷୟର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି', ତେବେ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯଦି କହାଯାଏ, 'ପରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶିତ', ତେବେ ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ନିଜରୂପ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ। ଯଦି କିଏ କହିବେ—'ଅତି କମ୍ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି', ତେବେ ସେଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଯାଇଛି। ଅନୁକରଣ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟ ଆଧାରରେ ଏହି କଥା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଉପରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିରିତ। କେବଳ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋଚନା ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟ ସନ୍ଦର୍ଭରେ କୁହାଯାଇଛି—ଏହି ଅଧିକାର ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ। ବାଦରାୟଣ କହିଛନ୍ତି—ଏହାର ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ, ଯେହেতୁ ଏହା ସମ୍ଭବପ୍ରାୟ। କିଏ ଯଦି କହିବେ—'କ୍ରିୟା ସହିତ ବିରୋଧ ଅଛି', ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖାଯାଉଛି। ଯଦି କିଏ କହିବେ—'ଏହା କେବଳ ଶବ୍ଦମାତ୍ର', ତେବେ ଏହି କଥା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ସାକ୍ଷାତ୍ ଓ ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ। ଏହିପରି ଏହା ନିତ୍ୟ। ନାମ ଓ ରୂପର ସମାନତା ଦ୍ୱାରା, ପୁନରାବୃତ୍ତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ ଓ ସ୍ମରଣ ହୁଏ। ଜୈମିନି କହିଛନ୍ତି—'ମଧୁ ଓପରି ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଅଧିକାର ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।' କିନ୍ତୁ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଅଛି। ବାଦରାୟଣ କହିଛନ୍ତି—ଏଠି ସ୍ଥିତି ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି। କାରଣ, ମଧୁକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଓ ଗଳିଯିବା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳିଛି, ଏବଂ ଏହା ଗଳିଯାଉଛି ବୋଲି ସୂଚିତ। ଏହା ଛଡ଼ା କ୍ଷତ୍ରିୟ ପଦ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥିବାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ସିଦ୍ଧ। ପରେ, ଚିତ୍ରରଥ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସୂଚିତ ହୋଇଥିବାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ବୋଧିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଭାବେ ଶ୍ରୁତି, ସ୍ମୃତି, ଅନୁଭୂତି ଓ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନେକ ଦିଗୁଡ଼ିକୁ ଉନ୍ମୋଚିତ କରାଯାଇଛି।