ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର କଥା ଖୋଲାଯାଉଛି। ଏଠାରେ କୁହାଯାଉଛି—ଯେଉଁ ଜଣ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃ କାର୍ମିକ ଜଗତକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ବଦରାୟଣ କହନ୍ତି, ନିୟତ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଛାଡ଼ି, ଅତି ଶୀଘ୍ର ନେତୃତ୍ୱ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମାନ୍ୟତାରେ ଦୁଇଟି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ରହିଛି; ଏହିପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ସହିତ, ସେ ଏହି ବିଷୟରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଇଛନ୍ତି। ଏଠାରୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ—ଜେବେ ମୁକ୍ତିର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ, ତାହା ନିଜ ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଅନୁସାରେ ଘଟେ। ଏହିପରି ମୁକ୍ତି ଯଥା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଆତ୍ମା ସେଇପରି ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ବିଷୟଟି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆତ୍ମାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, କାରଣ ଏହି ଅନୁଭୂତି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଜୈମିନି କହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମୁକ୍ତି ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶିତ। ଆଉଦୁଲୋମି କହନ୍ତି, ଏହି ମୁକ୍ତି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କାରଣ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି। କିନ୍ତୁ ବଦରାୟଣ କହନ୍ତି, ଏଥିରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ, କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ପୂର୍ବ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ଏଠି ଏହା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଉଛି—କେବଳ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଘଟେ, ଯେପରି ଶ୍ରୁତିରେ ଶୁଣାଯାଏ। ଏହିପରି ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ଆଉ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଶାସକଙ୍କ ଅଧୀନ ନୁହଁନ୍ତି। ବଦରି କହନ୍ତି, ଏଠି କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହିପରି ଅଛି। ଜୈମିନି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ଅଛନ୍ତି, କାରଣ ବିଚାର ଓ ଚିନ୍ତନ ଅଛି। ବଦରାୟଣ ଏହାର ମଧ୍ୟମାର୍ଗ ଦେଖାନ୍ତି—ଏଠି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଛି, ଯେପରି ଦ୍ୱାଦଶାହ ବ୍ରତରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳର ଭଳି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ଅଛି, ସେତେବେଳେ ଏହା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ଭଳି। ଏହା ଦୀପର ଲୟ ଭଳି, କାରଣ ଏହିପରି ଦର୍ଶିତ। ଲୟ ଓ ପ୍ରାପ୍ତି ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ଉଭୟ ଉପର ନିର୍ଭର କରେ, ଏହା ଉଲ୍ଲେଖିତ। କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱର କ୍ରିୟା ବ୍ୟତୀତ, କାରଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ଯଦି କେହି କହନ୍ତି ଯେ, ଉପଦେଶର ଅନୁସାରେ ଏହି ଦ୍ରୁତ ଘଟେ, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହଁ, କାରଣ ଏହି କଥା କେବଳ ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିଣାମ ସହିତ ଜଡିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି କଥା ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। କାରଣ, ଏଠି ଉପଭୋଗର ସାଦୃଶ୍ୟ ମାତ୍ର ଚିହ୍ନ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହିପରି, ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଥା ଅନୁସାରେ, ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ପୁନଃ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକଥା ଉପରେ ଭରସା କରି, ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିପାରିବା—ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ପରେ ଆଉ ପ୍ରତିଚ୍ଛାନ୍ତି ନାହିଁ, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ।