ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗାଥାରେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆତ୍ମାର ଗତି ବିଷୟରେ ଉପନିଷଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଦେହ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ (ବଜ୍ର) ମାର୍ଗରେ ଯାଆନ୍ତି, ଏହା ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ପରେ, ବରୁଣ ଦେବତାଙ୍କ ସଂଯୋଗ ମିଳେ, କାରଣ ଏହାର ଚିହ୍ନ ଓ ସୂଚନା ଉପନିଷଦରେ ଦିଆଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ, କେବଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗତି ଘଟେ, କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ବଦରି ଋଷିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଗତି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଘଟେ, ଏବଂ ଏହି ମତକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ। ଏହି ବିଷୟର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ, ନିକଟତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନାମକୁ ଦିଆଯାଇଛି। କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷରେ, ଆତ୍ମା ତାଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହି ଧାରଣା ପ୍ରଚଳିତ ପାରମ୍ପରିକ ମତରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ଜୈମିନି ମନେ କରନ୍ତି ଯେ, ଏହି ଗତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ପ୍ରଧାନ, କାରଣ ଏହି ଅର୍ଥ ପ୍ରାଥମିକ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ତଥା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିବା ନାହିଁ। ବଦରାୟଣ କହନ୍ତି, ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରି ନାହିଁ, ନେତୃତ୍ୱ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମତରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅଛି, ଯେପରି ଯଜ୍ଞ କ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ସେଉଁଠି ଏକ ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ସମୟରେ ଆତ୍ମାର ଉଦ୍ଭବ ତାହାର ସ୍ୱୟଂ ଶବ୍ଦରୁ ଜଣାଯାଏ। ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବା ଆତ୍ମା ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ଏହି ଉପନିଷଦରେ ଘୋଷିତ। ଏଠି ସନ୍ଦର୍ଭ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା। ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଜୈମିନି କହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉଦ୍ଭବ, କାରଣ ବିବେଚନା ଏବଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ଆଉଦୁଲୋମି କହନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଘଟେ, କାରଣ ଏହି ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଏହା। ତଥାପି, ବଦରାୟଣ କହନ୍ତି ଏଠି କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ, କାରଣ ବିବେଚନା ଏବଂ ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥିତି ଏହାକୁ ସମଂଜସ୍ୟ କରେ। କେବଳ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଘଟେ, ଯେପରି ଶୃତିରେ ଶୁଣାଯାଏ। ଏହିପରି, ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶାସକ ନାହିଁ। ବଦରି ମନେ କରନ୍ତି, ଏଠି କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ, କାରଣ ଏହିପରି ଅଛି। ଜୈମିନି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, କାରଣ ଚିନ୍ତନ ଏବଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୃଢ଼ତା ମିଳିଥାଏ। ବଦରାୟଣ କହନ୍ତି, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଛି, ଯେପରି ଦ୍ୱାଦଶାହ ଯଜ୍ଞରେ ଦେଖାଯାଏ। ଦେହ ନଥିବା ବେଳେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ସନ୍ଧ୍ୟା ଭଳି, କାରଣ ଏହା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ। ଦେହ ରହିଲେ, ଏହା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଭଳି। ଦୀପ ଶମିବା ପରି ଏକତ୍ୱରେ ଲୟ ହୁଏ, ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ। ଲୟ ଓ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏହି ଦୁଇ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ବୋଲି ଉପନିଷଦ ଜଣାଏ। ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ, କାରଣ ସନ୍ଦର୍ଭ ଏବଂ ଉପସ୍ଥିତି ନାହିଁ। ଯଦି କେହି କହନ୍ତି ଯେ, ସିଧାସଳଖ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଏହି ଅନୁଭୂତିର କାରଣ, ତେବେ ଏହା ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଉପଦେଶ କେବଳ ଏହି ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହିପରି, ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଇ ଭାବ—ଦୃଢ଼ ଦର୍ଶନ ଓ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ଚିହ୍ନ କେବଳ ଉପଭୋଗର ସାଦୃଶ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ। ଶାସ୍ତ୍ର ଘୋଷଣା କରେ, ଏଠି ପୁନର୍ବାର ଫେରିବା ନାହିଁ; ଏଠି ପୁନର୍ବାର ଫେରିବା ନାହିଁ—ଏହି ଉପନିଷଦ ର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ନିଶ୍ଚୟ।