ଏକ ସମୟର କଥା, ଚିତ୍ତର ଗଭୀର ଅନ୍ତରାଳରେ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଦେବତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ ହେଉଥିଲା । ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଉଁଥିରେ ବିଶ୍ୱ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଆରୋପିତ ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ, ପାରମ୍ପରିକ ଉପଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯେଉଁ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ଦେହୀ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଓ ସେହି ପାରମ୍ପରିକ ଦେବତା, ଦୁଇଁଜଣ ଅଲଗା ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ । ଅନ୍ତର୍ୟାମୀଙ୍କର ଅଦୃଶ୍ୟତା, ଅଦୃଶ୍ୟ ଗୁଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଏହି ଅଲଗା ଭାବକୁ ପ୍ରମାଣ କରେ । ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ସହ ମିଶାଇବାଠାରୁ ବ୍ୟତୀତ କରାଯାଏ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଗୁଣ, ନାମ ଓ ପରିଚୟ ଅଲଗା । ଅନ୍ତର୍ୟାମୀଙ୍କ ରୂପ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଏଠାରେ ‘ୱୈଶ୍ୱାନର’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅର୍ଥକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି । କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ଯଦି ଏହି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ହେବା ସମ୍ଭବ । ଅନ୍ୟମାନେ ଆପତ୍ତି କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଅନ୍ତରେ ବିରାଜିତ, ତେଣୁ ଏହା ଏମିତି ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀଙ୍କୁ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଏ । ଏହି କାରଣରୁ, ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ କୌଣସି ଦେବତା କିମ୍ବା ପଞ୍ଚଭୂତ ନୁହେଁ । ଯଦି କିଏ କହେ, ସେଉଁଥିରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଅଛି, ତେବେ ତାହାର କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ ବୋଲି ଜୈମିନି କହନ୍ତି । ଆଶ୍ମରଥ୍ୟ କହନ୍ତି, ଏହା ପ୍ରକାଶ ହେଉଥିବାରୁ ଏମିତି । ବାଦରି କହନ୍ତି, ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅର୍ଥ ଦୃଢ଼ ହୁଏ । ଜୈମିନି ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀଙ୍କୁ ଉପଲବ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବିବେଚନା କରନ୍ତି, କାରଣ ଏପରି ଦର୍ଶାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ବିଚାରକୁ ଏଠି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳେ । ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀର ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ବିବେଚିତ, ତାଙ୍କର ନିଜ ନାମ ଦ୍ୱାରା । ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବା ଜୀବାତ୍ମାମାନେ ଏହାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ଏଠି କୌଣସି ଅନୁମାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ନାମ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଓ ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରାଣର ଧାରକ । ଏଠି ଭିନ୍ନତା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତ ଅନୁସାରେ । ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ‘ଭୂମାନ୍’ ନାମକ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସାନ୍ତ୍ୱନାର ସହିତ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ଶିକ୍ଷିତ । ଧର୍ମର ସମର୍ଥନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀଙ୍କ ମହାନତା ପ୍ରତିପାଦିତ । ଏହି ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଆକାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ ଉପରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଏହି କଥା ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ । ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏଠାରୁ ବ୍ୟତୀତ କରାଯାଏ । ଦେଖିବା ଓ କରିବା ଶକ୍ତି ଯେଉଁଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସେଉଁଠି ଅଛି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀଙ୍କୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ‘ଗମନ’ ଓ ‘ବାକ୍ୟ’ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏହାର ଧାରଣ କ୍ଷମତା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଯଦି କିଏ କହେ, ଏହି ଉଲ୍ଲେଖ ଅନ୍ୟ କିଛି ପାଇଁ, ତେବେ ସେଉଁଥିରେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଯଦି କିଏ କହେ, ପରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ, ତେବେ ସେଉଁଥିରେ ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ । ଏହି ଉଲ୍ଲେଖ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ । ଯଦି କିଏ କହେ, ଅଳ୍ପ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ତେବେ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଯାଇଛି । ଅନୁକରଣ ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅର୍ଥ ଦୃଢ଼ ହୁଏ । ଏହି ଉପଦେଶ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ । ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ହୃଦୟରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମାନବ ଏହି ଉପାୟରେ ଯୋଗ୍ୟ ଅଟନ୍ତି । ବାଦରାୟଣ କହନ୍ତି, ଏହାର ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଅବସ୍ଥିତ, କାରଣ ଏହା ସମ୍ଭବ । ଏଭଳି, ଉପନିଷଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହସ୍ୟ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ।