ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଗଭୀର କଥାରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ—ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଶେଷରେ ପ୍ରାଣରେ ଲୟ ହୁଏ, ଯେପରିକି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଆତ୍ମା ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେପରି ଉପନିଷଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଣୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଘଟେ, ଯେପରି ଶ୍ରୁତିରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ। କାରଣ, ଏହା କେବଳ ଗୋଟିଏ ଉପାଧିରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ ଓ ପ୍ରବେଶ ସମାନ, ଏବଂ ଉପବାସ ବିନା ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସୋମପାନ ସମୟରେ ଚକ୍ରବାସ୍ତା ଉପଲକ୍ଷ କରାଯାଇଥାଏ, ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏବଂ ଯଥାଯଥ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରମାଣ ଅନୁଯାୟୀ ଉପଲବ୍ଧି କରାଯାଏ। ଏହିପରି, ଏହା କଦାଚିତ୍ ବିନାଶ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଉଷ୍ମାର ଉପସ୍ଥିତି ଯୁକ୍ତିସହିତ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି କିଏ କୁହନ୍ତି 'ଅସ୍ତିତ୍ୱର ନିରାକରଣ ଅଛି', ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ କିଛି ଅବସ୍ଥା ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଅନୁଭୂତି ସ୍ମୃତିରେ ମଧ୍ୟ ଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ପୃକ୍ତ, ଯେପରି ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛି। ଏଠାରେ ଅଭିନ୍ନତା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ନିୟମିତ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ, ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାର ଖୋଲାଯାଏ, ଏବଂ ମାର୍ଗ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଏହା ଯୋଗ ରହିଥାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଯଦି କିଏ କହନ୍ତି 'ରାତିରେ ଏହା ଘଟେ ନାହିଁ', ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଦେହ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଯୋଗ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଥାଏ, ଏହା ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଛି। ଏହିପରି, ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଥ ଉପଲବ୍ଧ। ଏହି ଯାତ୍ରା ଯୋଗୀମାନେ ଏବଂ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଏହି ମାର୍ଗ କିରଣରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ବାୟୁ ଓ ଜଳର ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚିହ୍ନଟ। ବିଦ୍ୟୁତ, ତାପରେ ବରୁଣ, ଏହି ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ଚ୍ଚିତ। ଏଠାରେ ଯାତ୍ରାକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଚିହ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କେବଳ ବିଦ୍ୟୁତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାର୍ଗ ହେଉଛି, ଯେପରି ଶ୍ରୁତି ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ବାଦରିଙ୍କ ମତ ଗ୍ରହଣୀୟ, କାରଣ ଏହି ଗତି ଯୁକ୍ତିସଂଗତ। ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ନିକଟତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉପାଧି ଦିଆଯାଏ। କ୍ରିୟା ଶେଷରେ, ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା ସହିତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ। ଏହି ରୀତି ପାରମ୍ପରିକ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି। ଏଠାରେ ଜୈମିନି କହନ୍ତି, 'ସର୍ବୋଚ୍ଚ', କାରଣ ଏହା ପ୍ରାଥମିକ। ଏହି ଅନୁଭୂତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ପୁନଃ କ୍ରିୟାକୁ ଫେରିବା ନାହିଁ। ବାଦରାୟଣ କହନ୍ତି, 'ସେ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଛାଡ଼ି ନେଇଯାନ୍ତି', ଏବଂ ଦୁଇପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଅଛି; କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଏପରି। ସେ ଏଠିରେ ଭିନ୍ନତାକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ସମୟରେ ନିଜ ଶବ୍ଦ ଅନୁଯାୟୀ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହା ମୁକ୍ତି, ଯେପରି ଘୋଷିତ। ଏଠାରେ ଆତ୍ମା, ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ। ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଜୈମିନି କହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅନୁଯାୟୀ। ଔଦୁଲୋମି କହନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା, କାରଣ ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ଏହିପରି। ତଥାପି, ବାଦରାୟଣ କହନ୍ତି, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ପୂର୍ବ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଆତ୍ମାର ଯାତ୍ରା ଅନନ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।