ଏକ ସମୟର କଥା, ଅନେକ ଋଷିମୁନି ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ଧ୍ୟାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ରୁତିରେ ବି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଏହି ଅଭ୍ୟାସର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଦର୍ଶାଏ । ପ୍ରାରମ୍ଭ ଓ ପୁନରାବୃତ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ । ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେଠି ଏହା ପାଇଁ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି । କିଛି ନିୟମ ଓ ନିରୋଧ ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହା ଏହି ପଥକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କରେ । ବାଦରାୟଣ ମହାର୍ଷି କହିଛନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଉପଦେଶ ଓ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପଥ ଏଭଳି ହେଉଛି । ଯଦିଓ ଅନ୍ୟ ଅନୁସ୍ଥାନ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ସେଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ । ଏହି ଭିନ୍ନତା ଏକ ଶତକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭେଦ ଭଳି ଅଟୁଟ ଅଟେ । ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ପାଠ ପଢ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନର ଫଳ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ଏଠାରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ । କେବଳ ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ଅନୁମତି ଦେବା ପାଇଁ ଏହି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇନଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି । କିଛି ମତାନୁସାରେ, କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବି ଏହା କରିପାରନ୍ତି । ଏଠି ଦମନ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ । ଯେଉଁମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳିଥାଏ । ଜୈମିନି ମହାର୍ଷି କହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ନିୟମ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସଂଯୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ବାଦରାୟଣ ମହାର୍ଷି ମତ ଦେଇଛନ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ରର ବାଣୀ ସଦୃଶ ଥିଲେ କରିବା ଉଚିତ୍ । କିମ୍ବା ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଛି, ଯେପରିକି ଧାରଣ ଦ୍ୱାରା । ଯଦି କେହି କହନ୍ତି, ଏହା କେବଳ ପ୍ରଶଂସା ମାତ୍ର, ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଅପୂର୍ବ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ । ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଏ । ଯଦି କହାଯାଏ ଅର୍ଥ ମିଶ୍ରିତ, ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଏହି ସବୁ ଏକାଟି ବାକ୍ୟରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ଏହା ଏଭଳି ହେଉଛି । ଏହିପରି, ଅଗ୍ନି, ଇଂଧନ ଓ ଏହାଦି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ଯଥା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଦରକାର । ଏଠି ଶାନ୍ତି, ଦମ, ଆଦି ଗୁଣ ଥିବା ଆବଶ୍ୟକ, କାରଣ ଏହାଗୁଡ଼ିକ ଉପକରଣ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏହାମାନେ ଅବଶ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁମତି ନାହିଁ, କେବଳ ପ୍ରାଣର ଆପଦ୍ ବେଳେ ଏହି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏଠି କୌଣସି ନିଷେଧ ନାହିଁ । ଏହା ପାରମ୍ପରିକ ସ୍ମୃତିରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ । ଏହା ସହିତ, ଅନିଚ୍ଛାପୂର୍ବକ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଏକାଉଁଥିରେ ସହଯୋଗ ଦରକାର । ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ, ଦୁଇପଟି ଉଲ୍ଲେଖ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଉଚିତ୍ । ଏହା ଅପରାଜୟତାକୁ ଦର୍ଶାଏ । ଏହି ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ଏହିପରି ଘଟଣା ସ୍ମୃତିରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ । ଏଠି ବିଶେଷ କୃପା ମିଳିଥାଏ । ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ଏହି ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଜଣ ଏହାକୁ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ଏହାର ଅଭାବ ନାହିଁ; ଏହି ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ତାହାର ଆକୃତି ନ ଥିବାରୁ ଜୈମିନି ଏହି ମତ ଦେଇଛନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବି ଏହି ଅପ୍ରୟୋଗ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏଠାରେ ପତନ ହେବାର ଅନୁମାନ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ । କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ହୋଇଛି ତାହା ସହିତ ବି, ଯେପରିକି ଭୋଜନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଚାଲିଥାଏ । ଏହିପରି ରୂପେ, ଶାସ୍ତ୍ରର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ପ୍ରଥା, ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି, ଏବଂ ଏହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଷ୍ଠା ସହିତ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ।