ଏକ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ଗୁଭୀର ଚିନ୍ତନ ହେଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ କର୍ମର ଫଳ ନିଷ୍ପତି ନ ହୋଇଥିବାରୁ ବିକଳ୍ପ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି । ଯେଉଁ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ବକ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଚାହିଁଲେ ଏକାଠି କିମ୍ବା ଅଲଗା କରାଯାଇପାରିବ, କାରଣ ପୂର୍ବ ହେବାର କାରଣ ନାହିଁ । କର୍ମର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ଅବସ୍ଥା ତାଙ୍କର ଆଧାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖାଯାଏ । କମ୍ବିନେସନ ଥିବାରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଏକ ସାଧାରଣ ଗୁଣକୁ ବର୍ଣ୍ନନ କରିଛି । କିନ୍ତୁ ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକର ସମସ୍ତଙ୍କର ସମୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇନାହିଁ । ଏହା ଦେଖିବାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆସେ । ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚାର ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ, ବାଦରାୟଣ କହିଛନ୍ତି ଯେ, "ଏହି କର୍ମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଲାଗି, ଏହା ଶବ୍ଦର ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ।" ଜୈମିନି କହିଛନ୍ତି, "ଏହା ଉପକର୍ମ ଭାବେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଉପକାରରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି, ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେପରି ।" ପ୍ରଚଳିତ ପ୍ରଥା ଦେଖିଲେ, ଏହି କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ । ଏହି ବିଷୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛି । ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗ ଅଛି, ସେଉଁଠି ନିୟମ ରହିଛି । ଏହି କର୍ମରେ ସୀମାବଦ୍ଧତା ଦେଖାଯାଏ । ବାଦରାୟଣ କହିଛନ୍ତି, "ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାର ଉପଦେଶ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ ।" କିନ୍ତୁ ଚିହ୍ନଟ ଏକାକା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଲାଗି ନୁହେଁ । ଏହି ଭିନ୍ନତା ଏକ ଶତ ଭିନ୍ନତା ପରି । ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏକ ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି । କାରଣ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ । କିଛି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା ଅନୁମତି ହେବା ପାଇଁ ଥାଏ । କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ଏହା ଏକା ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ହୁଏ । ଏହା ଦମନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ । ଯେଉଁଠି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି । ଏଠି ଜୈମିନି କହନ୍ତି, "ସଂଯୋଗ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ପାଇଁ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ ।" ବାଦରାୟଣ ମନ୍ତ୍ର କରନ୍ତି, "କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉଲ୍ଲେଖ ସମାନ ଅଛି ।" କିମ୍ବା ଏହା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ହୁଏ, ଧାରଣ ପରି । ଯଦି କହାଯାଏ ଏହା କେବଳ ଷ୍ଟୁତି, ତେବେ ଏହା ଅପୂର୍ବ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନ ହୁଏ । ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା । ଯଦି କହିଯାଏ ଅର୍ଥ ମିଶି ଯାଇଛି, ତେବେ ଏହା ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ଏକ ବାକ୍ୟର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆସେ । ଏହି କଥା ଦ୍ୱାରା, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଧନ ଓ ଏହିପରି ଉପାଦାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଦରକାର, ଯେପରି ବଳି, ଅଶ୍ୱମେଧ ରେ ଦେଖାଯାଏ । ଶାନ୍ତି, ଦମ, ଆଦି ଗୁଣରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଉପାଦାନ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ସମସ୍ତ କର୍ମର ଅନୁମତି ନାହିଁ, ମାତ୍ର ଜୀବନର ଆପଦ ରେ ଏହି ଦେଖାଯାଏ । ଏହିପରି କୌଣସି ନିଷେଧ ନାହିଁ । ପାରମ୍ପରିକ ମୂଳ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପଦେଶକୁ ସ୍ମରଣ କରେ । ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ନଥିବା କର୍ମର ପ୍ରମାଣ ଦେଉଛି । ଏବଂ ଜୀବନର ଚତୁର୍ ଆଶ୍ରମର କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ । ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ଅନୁସୂଚନା ଅନୁସାରେ କର୍ମ, ତାହାର ଅଙ୍ଗ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଉପାଦାନ ଓ ନିୟମ ଉପରେ ଗୁଭୀର ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ନିଜ ଧର୍ମ ଉପରେ ଚଳିବାର ଉପଦେଶ ଦେଉଛି ।