ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—କିଛି ବିଷୟର ପ୍ରତି ସ୍ଥିତି ଏବଂ ପରିସ୍ଥିତି ଭିନ୍ନ ହେଲେ, କୌଣସି ଉଚ୍ଚତା କିମ୍ବା ନିମ୍ନତା ଅର୍ଥ କରେ କି? ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତି ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭଳି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କିମ୍ବା ଅଧମତା ନୁହେଁ। ଯଦି ଏପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ତର ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଥାଏ, ତାହା ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ତଥାପି ଏହି ଭିନ୍ନତା ଅଛି। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର୍ବଭୌମତାର କଥା ଆସିଲା—ଏହି ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ହୁଏ। ଏବଂ ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭିନ୍ନତା ବିନା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏପରି ଭେଦ ନାହିଁ। ଆନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣମାନ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତ୍ୱରେ ଥାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ‘ପ୍ରିୟ ମୁଣ୍ଡ’ ଦିଆଯାଇନି, କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦର ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଅନେକ ବିଷୟ ସାଧାରଣ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏପରି ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ‘ଆତ୍ମା’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଆତ୍ମାର ଅନୁଭବ ଅନ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯେପରି, ଏଠି ମଧ୍ୟ ତାହା ପରେ ଆସିଥିବା ବିବେଚନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଯଦି କହାଯାଏ ଯେ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଆସିଥାଏ, ତେବେ ଏହା ହୁଏ, କାରଣ ଏହି ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ତାହା ନୂତନ ନୁହେଁ; ଏହି ଭେଦ ନାହିଁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମାନତା ରହିଛି। ଏହି ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏପରି ନ ହୋଇପାରେ; ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ। ସଂଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆସେ। ‘ପୁରୁଷ’ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ଗୁଣମାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। ନିର୍ମାତା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭେଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଉପାୟ ବିଲୋପ ହୋଇଥାଏ, ସେଉଁଠି ‘ଉପାୟନ’ ଶବ୍ଦ ରହିଯାଏ; କୁଶ ଓ ଛନ୍ଦ ଏଠି ଶ୍ଳାଘା କିମ୍ବା ଗୀତ ଭଳି ହୁଏ, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ସମୟରେ କୌଣସି ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣତା ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣ ଏପରି ମତ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି କ୍ରିୟା ଚାହିଁ ଅନୁସାରେ ହୁଏ, କାରଣ ଦୁଇ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ। ଦୁଇ ଭାବରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ, ନାହିଁ ହେଲେ ବିରୋଧ ହୁଏ। ଏହି ମୂଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ, ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ ଯେପରି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ କ୍ରିୟାକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଯୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କ୍ରିୟା ଚାଲିଥାଏ। ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଅକ୍ଷର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ ଅଛି, କାରଣ ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଭାବରେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାମାନ ଭଳି ହୁଏ, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏପରି ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆସିଥାଏ। ଯଦି କହାଯାଏ ଯେ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଭଳି ଆତ୍ମାର କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଭେଦ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ, ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ; ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭେଦ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। କେଉଁଠି ଅଧମ ଭଳି ବଦଳ ହୁଏ, ଏହି ମତ ଦିଆଯାଇଛି। ସତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣମାନ ସେଇ ଏକାନ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବନା, ଏଠି ଓ ଅନ୍ୟଠି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବଦଳ କୌଣସି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଏହା ଉଲ୍ଲେଖ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥାଏ। ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ କୌଣସି ଶିକ୍ଷିତ ନିୟମ ନାହିଁ; ଯେପରି ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଫଳ ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ନାହିଁ। ଦାନ ଭଳି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି। ଯେଉଁଠି ଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଏହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆସିଥାଏ। ପୂର୍ବ ଅନ୍ୟ ଭାବ ବିପରୀତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, କିଛି କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହେବା ଭଳି। ଏହି ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆସିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତନ ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏପରି ଭାବରେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଉପଦେଶ ଏବଂ ବିବେଚନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭେଦ, ସମାନତା, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, କ୍ରିୟା ଓ ଜ୍ଞାନର ଗୁଢ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ।