ଏଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଗଭୀର ଅର୍ଥକୁ ଖୋଲିବା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆଚାର୍ୟ ବ୍ୟାସଦେବ ଅନେକ ଉପମା ଦେଇ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଥମେ କହନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର କିରଣ ଉପମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝାଯାଏ, ତେଣୁ ଏଠି ମୂଳ ଓ ତାହାର ଅଂଶ ଉପରେ ଆଲୋଚନା ହୁଏ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ଉପମା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକାକା ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଠି ପାଣି ନେଇଯିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ ନାହିଁ। ଏଠି ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି ବିଷୟ ଏଠି ଯଥାସୀମିତ ରହିଛି, କାରଣ ଏଠି ଅଧିକ ଅଂଶକୁ ନିଷେଧ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପରେ ଅଧିକ କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଉପାସନା କିମ୍ବା ପ୍ରସାଦନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଭେଦ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ଆଲୋକ ପୁଣିପୁଣି କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଏହା ଅନନ୍ତ, ଏହିପରି ଚିହ୍ନ ମିଳିଛି। ଏଠି ସାପ ଓ ତାହାର ବଳୟ ଭଳି ଉପମା ଦିଆଯାଏ, କିମ୍ବା ଆଲୋକର ଆଧାର ଭଳି, କାରଣ ଏହା ଆଲୋକ ଗୁଣର। କିମ୍ବା ଆଗରୁ ଯେପରି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି, ସେପରି। ଏଠି ନିଷେଧ ଥିବାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧାରଣା ଆସିଛି। ବିଭିନ୍ନ ମାପ, ସଂଯୋଗ ଓ ନାମର ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିପକ୍ଷ ମତ ଖଣ୍ଡିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମତ ରହିଥାଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସହଯୋଗ କରେ, ଯେପରି ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଚଳନ ହୁଏ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ। ଏହା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିଷେଧ ନଥିବାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧାରଣା ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା 'ଆକାଶ' ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପିତ୍ୱ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ତେଣୁ ଫଳ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଏଠି ଜୈମିନିଙ୍କ ମତ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଧର୍ମ ନିଜେ ହେଉଛି। କିନ୍ତୁ ବାଦରାୟଣ କହନ୍ତି, କାରଣ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବାରୁ ଏହି ଧର୍ମ ପୂର୍ବରୁ ଅଛି। ଏଠି ନିୟମ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭେଦ ନଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏହି ଧାରଣାକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ଯଦି କୌଣସି ଏକେଠି ଭିନ୍ନତା ଥାଏ, ତେବେ ଏହି ଧାରଣା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ସମାନ ନିୟମ ଏବଂ ଅଧିକାର ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ସମାନ ଭାବରେ ଲାଗୁହୁଏ। ଏହି କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଅର୍ଥର ଅଭେଦ ଥିବାରୁ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ଆସିଛି, ଯେପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହାୟକ ନିୟମ ଓ ସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲାଗୁହୁଏ। ଯଦି କେବଳ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ମତ ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଠି କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ। ପ୍ରସଙ୍ଗର ଉଚ୍ଚ-ନିଚ୍ଚ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମୂଲ୍ୟାୟନ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ବିଷୟ ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଧାରଣା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ, କାରଣ ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଏହି ଭେଦ ନାହିଁ। ଆନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। 'ପ୍ରିୟ ମୁଣ୍ଡ' ଓ ଏହା ସହିତ ବୃଦ୍ଧି-ହ୍ରାସ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ଅର୍ଥ ସାଧାରଣତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏଠି ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ। 'ଆତ୍ମା' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଆତ୍ମାର ଧାରଣା ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭଳି ଏଠି ଲାଗୁ ହୁଏ, କାରଣ ଯାହା ପରେ ଆସିଛି ତାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଧାରଣା ସ୍ଥିର ହୁଏ।