ଏହି ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ପବିତ୍ର ଶ୍ରେଣୀରେ, ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମା କିପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଉପଯୋଗ ହୁଏ, ଏହିପରି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ଅଶୁଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ ଏହାକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ। ଏପରେ ଶୁକ୍ର ସହ ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ, ଏବଂ ଦେହ ଗର୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଏହି ମଧ୍ୟସ୍ଥିତିରେ ଘଟେ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛି। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ମାନ୍ୟତା ମାୟାମୟ, କାରଣ ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଗୁପ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ଇଚ୍ଛାରୁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଅଥବା ଦେହ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ନିମିତ୍ତରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଦିଗରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ସୂଚନା ଦେଇଛି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଉପସଂହାର କରନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ର କହେ, ଏହି ଶକ୍ତି ନାଡୀରେ ନାହିଁ, ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାରେ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଏହିଠାରୁ ଜାଗ୍ରତି ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ କର୍ମ, ସ୍ମୃତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମାନ ରହିଥାଏ। ଯିଏ ମୂଢ଼, ସେ ଅଂଶିକ ଉପଲବ୍ଧି ପାଏ, କାରଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ରହିଯାଏ। ଏହା ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ଦୁଇଟି ସ୍ୱଭାବ ଏକାପରେ ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ସେହି ଚିହ୍ନ ସବୁଠାରେ ମିଳେ। ଯଦି କିଏ କହେ ଏହା ପ୍ରଭେଦ ଦ୍ୱାରା, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣା ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ନିୟମ କହିନାହିଁ। କିଛି ଲୋକ ଏହି ମତ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ନିରାକାର ସ୍ୱରୂପ ଭଳି, କାରଣ ଏହି ଦିଗ ପ୍ରମୁଖ। ଏହା ଆଲୋକ ଭଳି, ନହେଲେ ଏହା ନିର୍ଥକ ହୋଇଯିବ। କିଛି ଶାସ୍ତ୍ର ଏହାକୁ ଏହି ଭଳି ମାନେ, ଏବଂ ଏହିଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ମୃତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ଏହିପରି ଉପମା ଦିଆଯାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର କିରଣ ଭଳି। କିନ୍ତୁ, ପାନୀୟ ଜଳ ନ ନେଇଥିବାରୁ ଏହି ଉପମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ। ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ଦୁହିଁ ଥାଏ, ଏବଂ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ସମଞ୍ଜସ୍ୟ ଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଷୟଟି ଏଠାରେ ସୀମିତ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧିକ କୁ ନକୁହି, ପରେ ଅନ୍ୟ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଏହି ସ୍ୱରୂପ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଉପାସନାରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରମାଣିତ। ଏହି ସ୍ୱରୂପ ଅଭେଦ, ଆଲୋକ ଭଳି ଏବଂ ଆଲୋକ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ କ୍ରିୟାରେ। ଏହିପରି, ଏହା ଅନନ୍ତ, କାରଣ ଏହି ଦିଗର ସୂଚନା ମିଳେ। ଦୁଇଟି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ସର୍ପ ଓ ତାହାର ଚକ୍ର ବିପରିତ ଭଳି। ଅଥବା, ଆଲୋକର ଆଧାର ଭଳି, କାରଣ ଏହା ଆଲୋକମୟ। କିମ୍ବା, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଥିଲା ସେହିପରି। ଏବଂ ନିଷେଧ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ। ପ୍ରତିପକ୍ଷ ମତରେ ମାପ, ସଂଯୋଗ ଓ ନାମର ବିଶେଷ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିରୋଧିତ। କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଠିକ୍। ଏହି ଦେଖାଯାଏ ବୁଦ୍ଧିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ, ପାଦ ଭଳି। ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଆଲୋକ ଆଦି ଉପମା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମତ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ନିଷେଧ ନଥିବାରୁ ଏହି ମଧ୍ୟ ଠିକ୍। ଏହି ଦ୍ୱାରା, ‘ଆକାଶ’ ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦରୁ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପିତା ଉପପନ୍ନ। ଏପରି ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି।