ଏକ ସମୟର କଥା, ଆତ୍ମା, କର୍ମ ଓ ପରଲୋକ ବିଷୟରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା। କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଏହାଦିକର ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବାରୁ, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ପ୍ରକୃତିକ ଭାବରେ ନୁହେଁ କି? କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଉପମା ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଉତ୍ତର ମିଳିଲା। ଆଉ କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଥମେ ଶୁଣାଯାଇନଥିଲା, ଏହି କଥା କିପରି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ? ଏହାକୁ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ଓ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ସୁସ୍ଥିର ହୋଇଛି। ଏହାପରେ କିଛି ଲୋକ ଆଉ ଏହି କଥା ଶୁଣାଯାଇନଥିଲା ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତେବେ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଏହାଦିକ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି କଥା ବୁଝିପାରିବାକୁ ମିଳେ। କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, ଏହା ଉପମା ମାତ୍ର, କାରଣ ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ; ଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି ଦେଖାଏ। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଜୀବନର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଶେଷ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ କର୍ମ ଅଛି, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପାରମ୍ପରିକତା ଅନୁଯାୟୀ ସେ ଏହାଅନୁସାରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ପାଦ ଉପରେ ଆଧାର କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଚିହ୍ନ ବୋଲି କର୍ଷ୍ଣାଜିନି କହିଛନ୍ତି। ଏହି ଚିହ୍ନ ନିର୍ଥକ ବୋଲି କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଉତ୍ତର ମିଳିଲା। ବାଦରି କହିଲେ, ଏହା କେବଳ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେଉଁମାନେ ଅପ୍ରୀତିକର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଶୁଣାଯାଏ। ଏହି ନ୍ୟାୟରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରୋହଣ ଓ ଅବରୋହଣ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯେପରି ତାହାଁଠାରେ ଗଲେ ଦେଖାଯାଏ। ପାରମ୍ପରିକତା ମଧ୍ୟ ଏହି କଥାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ସପ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ସେଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ। ଏଠି ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ବିଷୟରେ ଅଲୋଚନା ହେଉଛି। ତୃତୀୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ଦେଖିଯାଏନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହିପରି ନୁହେଁ। ସାମାଜିକ ସ୍ମୃତି ଓ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ। ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦର ନିୟମ ଶୁଷ୍କ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଘଟଣା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଠି ଭିନ୍ନତା ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ସ୍ଥିତି ହୁଏ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଏହା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଅଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଏହା ନୁହେଁ। ପରେ ଶୁକ୍ର ସହ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ। ଗର୍ଭରୁ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପରେ ଏହି ଆଲୋଚନା ଏହିଠାରେ ଆସିଲା ଯେ, ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରାଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଘଟେ। କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ମାୟା, କାରଣ ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏନାହିଁ। ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଲୁଚିଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରୁ ବନ୍ଧନ ଓ ବିପରୀତ ଦଶା ଆସେ। ଅଥବା ଶରୀର ସହ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ହୁଏ। ଏହାର ସୂଚନା ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ମିଳେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି। ଏହି ଅଭାବ ନାଡ଼ୀରେ ଓ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିଠାରୁ ଜାଗୃତି ହୁଏ। କିନ୍ତୁ କର୍ମ, ସ୍ମୃତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ଏହା ସମାନ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ମୋହ ଅଛି, ସେଠି ପ୍ରାପ୍ତି ଆଂଶିକ, କାରଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି। ଏହାର ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା, ଦୁଇଟିର ଲକ୍ଷଣ ଏକାପର ଉପରେ ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ସବୁଠାରେ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଯଦି କହାଯାଏ, ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣା ପାଇଁ ଏହିପରି କୁହେନାହିଁ। ଏହି ମତ କିଛି ଲୋକ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରଧାନତଃ ନିରାକାର ଭାବରେ ଏହି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହା ଆଲୋକର ସଦୃଶ, ନହେଲେ ଏହା ନିର୍ଥକ ହୋଇଯାଏ। ସେ ମାନେ ଏହାକୁ କେବଳ ଏହିପରି ମାନନ୍ତି।