ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ପବିତ୍ର ଶ୍ରେଣୀରେ, ପ୍ରଥମେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଆତ୍ମାର ଆଧାର ହେଉଛି ଆଲୋକ ଓ ତାହା ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, କାରଣ ଏହିପରି କଥା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଏବଂ “ପ୍ରାଣ” ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଛି, ସେହିପରି। ଏହି ଆଧାର ଚିରନ୍ତନ, ଅର୍ଥାତ୍ ସଦା ଅବିନାଶୀ। ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏହିପରି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହାର ବିଶେଷ ଅପବାଦ। ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତାର ଉଲ୍ଲେଖ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ନାମ ଓ ରୂପର ବିଭାଜନ ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ତତ୍ତ୍ୱର ବିଭାଜକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏହି ଶିକ୍ଷା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦିଆଯାଇଛି। ମାଂସ ଓ ଏହାଦି ଭୂମିତତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ, ଏହାକୁ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ତଥା ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ବିଭେଦ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଠିକ୍। ଏଉଁପରି, ଯେତେବେଳେ ଜିବ ଆତ୍ମା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିଯିବା ପରେ, ସେ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଉପଲବ୍ଧି ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ। ତିନିପ୍ରକାର ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ପ୍ରଧାନତ୍ୱ ଥିବାକୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହା ପ୍ରାଣର ଚଳନ ସହ ଜଡିତ। ଯଦି କିଏ ଅଗ୍ନି ଓ ଏହାଦି ଉଲ୍ଲେଖ ଉପରେ ଆପତ୍ତି କରେ, ତେବେ ଏହା ମୂଲ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ନୁହେଁ, କେବଳ ଉପମା ଭାବରେ। ଯଦି କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହିପରି କଥା ପ୍ରଥମେ ଶୁଣିନଥିଲେ, ତେବେ ଏହି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ସଂଗତିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି କଥା ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ ବୋଲି ଯଦି ଆପତ୍ତି ଆସେ, ସେହିପରି କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ବୁଝିଯାଏ। କିମ୍ବା, ଏହା ଉପମା ମାତ୍ର, କାରଣ ଏହା ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖାଏ। ଯେତେବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଯେଉଁ ଆତ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ଅବଶିଷ୍ଟ କର୍ମ ଅଛି, ସେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ ଯାଞ୍ଚିଯାନ୍ତି। ଯଦି ପଦ ଉପରେ ଆପତ୍ତି ଆସେ, ତେବେ ଏହା କେବଳ ଚିହ୍ନାର୍ଥକ, କାର୍ଷ୍ଣାଜିନି ଏପରି କହିଛନ୍ତି। ଯଦି କୁହାଯାଏ ଏହା ଅନାବଶ୍ୟକ, ତେବେ ଏହି ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି। ବାଦରି କହନ୍ତି, ଏହି ବିଚାର କେବଳ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଏହିପରି କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣାଯାଏ। ବିଚାରରେ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଓ ଅବରୋହଣ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯେପରି ତାହାଁଠାରେ ଯାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖିଛନ୍ତି। ପ୍ରଥା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦେଖାଯାଏ। ସାତଟି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସେଠାରେ କର୍ମର ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଛି, କାରଣ ଏହି ଅଂଶ ଉପବିଷୟ। ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏପରି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ସାଧାରଣ ଜଗତରେ ଏହି କଥା ସ୍ମୃତିରେ ଆସେ, ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖିଯାଏ। ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଷ୍କତା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଘଟଣା ସଂଗତିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ବିଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ନୁହେଁ। ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଥିଲେ, ଏହିପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଯଦି ଏହା ଅଶୁଚି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ତାପରେ, ବୀର୍ୟ ସହ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ। ଜନ୍ମ ଗର୍ଭରୁ ଶରୀର ପାଇଁ। ଏହି ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ, ଏହିପରି କୁହାଯାଏ। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ରହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ମାୟା, କାରଣ ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଗୁପ୍ତ ରହିଯାଏ; ସେଠାରୁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ଦୁଇଟି ଆସେ। କିମ୍ବା ଶରୀର ସହ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏପରି ଘଟେ। ଏହାର ସୂଚନା ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ମିଳେ, ଏବଂ ଜଣାଶୁଣା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି।