ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମାର ବିଷୟରେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଏକ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା କରେ। ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ତାହା ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡିକର ସ୍ୱଭାବ ଅନ୍ୟ, ସେହିପରି ପରମାତ୍ମାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ପ୍ରକାର ମିଶ୍ରଣ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି କଥାକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଦେହ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଥିବାରୁ ଅନୁମତି ଓ ନିଷେଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଆଲୋକ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ବୁଝାଯାଏ। ଯେଉଁଥିରେ ଏକତା ଅନ୍ତର୍ଗତ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କୌଣସି ମିଶ୍ରଣ ହୁଏନି। ଏହା କେବଳ ଏକ ଦେଖାଯିବା ଭ୍ରମ। କାରଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଯଦି କିଏ କହେ "ସ୍ଥାନଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା", ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଟୁଇ ଅଛି। ଏହିପରି ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ମୂଳ ଅର୍ଥ ଏଠାରେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ପୂର୍ବରୁ ଏହାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି। କଥା ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାଣ ଅଛି, ଏବଂ ଏହି ପଥ ସପ୍ତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଦେହ ଥିଲେ ହାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ବ୍ୟବହାର ଏହିପରି ହୁଏନି। ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଉତ୍ତମ। ଏହା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଅଲଗା ଭାବରେ ଶିଖାଯାଇଛି। ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗମାନେ ଏକାସাথে ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହା ମନ୍ଦିର। ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଏନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ତେଣୁ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି ନାହିଁ, ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଦର୍ଶାଏ। ପ୍ରାଣ ମନ ଭଳି ପାଞ୍ଚ ଫଳ ଦେଉଛି, ଏହି ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଏହାର ଆଧାର ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ କରେ, ପ୍ରାଣ ଭଳି। ଏହା ନିତ୍ୟ। ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଏନ୍ଦ୍ରିୟ, କାରଣ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏନ୍ଦ୍ରିୟ ଛଡା। ଶାସ୍ତ୍ର ଭିନ୍ନତା ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ଆସିଛି। ତିନିଭାଗ ବିଭାଜନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନାମ ଓ ରୂପ ଦିଆଯାଇଛି, ଏହିପରି ଶିଖାଯାଇଛି। ମାଂସ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଗୁଣ, ଶବ୍ଦ ଅନୁଯାୟୀ; ଅନ୍ୟଗୁଡିକରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଲାଗୁ ହୁଏ। ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମତ ଠିକ୍। ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜ୍ଞାନ ହେଲେ, ଜୀବ ଅଗ୍ରଗତି କରେ, ନିର୍ଣୟ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ସେ ପ୍ରେମରେ ଆଲିଂଗିତ ହୁଏ। ଏହା ତିନିଭାଗ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ଭାବରେ ଅଛି। ପ୍ରାଣର ଚଳନ ସହିତ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜଡିତ। ଯଦି ଶାସ୍ତ୍ର ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ବିବାଦ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା କେବଳ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ଯଦି କହାଯାଏ ଏହି ଆରମ୍ଭରେ ଶୁଣାଯାଇନି, ତେବେ ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡିକ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ। ଯଦି ଆପତ୍ତି ଆସି ଏହି ଶୁଣାଯାଇନି, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାନ୍ତି। ଅଥବା ଏହା କେବଳ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, କାରଣ ଏହା ଆତ୍ମା ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଦର୍ଶାଏ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାଳ ଶେଷ ହେଲେ, ଯେଉଁଠି ଅବଶିଷ୍ଟ କର୍ମ ଅଛି, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଅନୁସାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି। ପଦ ଦ୍ୱାରା ଆପତ୍ତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା କେବଳ ଉଲ୍ଲେଖ; କାର୍ଷ୍ଣାଜିନି ଏହିପରି କହନ୍ତି। ଯଦି କିଏ କହିବେ ଏହାର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ। କେବଳ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ, ବାଦରି କହନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅନିଚ୍ଛିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶୁଣାଯାଏ। ନିର୍ଣୟ ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଉପରେ ଓ ତଳେ ଯାଉଛନ୍ତି, ଏହା ସେଉଁମାନେ ଯାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଆମକୁ ଆତ୍ମା, ପ୍ରାଣ, ଏନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେହ ଓ କର୍ମର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସଂଯୋଗ ଓ ଭିନ୍ନତା ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ପରମ ସତ୍ୟର ପଥକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।