ଏକ ଦିନ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀମାନେ ଆଚାର୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ବସି ଆତ୍ମା, ଜୀବ, ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଆଦି ବିଷୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଆଚାର୍ୟ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ଅନୁସୂତି ଅନୁସାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କଲେ—"ଯଦି କେହି କହନ୍ତି ଯେ ଦେହର ସ୍ଥିତିରେ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଗ୍ରହଣ ହୃଦୟରେ ହୁଏ।" ପୁନି କେହି କହିପାରନ୍ତି ଯେ ଗୁଣର ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ଯେପରି ଜଗତରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହା ତାଲେ ଫୁଲର ଘ୍ରାଣ ପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ଏହାକୁ ଦେଖାଇଛି। ଅଲଗା ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ନାମକରଣ ପରି ଗୁଣର ସାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ଗୁଣ ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଭୋଗ କରେ, ତେବେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହିପରି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଯେପରି ପୁରୁଷତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଉପସ୍ଥିତି ମୂଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ଆତ୍ମାର ପ୍ରକାଶ ହୁଏ। ଯଦି ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଅଦୃଷ୍ଟିର ଫଳ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହୁଏ। କର୍ତ୍ତା ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଅଛି। ଏହି କର୍ତ୍ତା ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଓ ଯାଇଥିବା କଥା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। କାର୍ଯ୍ୟରେ ନାମକରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ; ଯଦି ଏହି ନାହିଁ, ତେବେ ଶିକ୍ଷାର ବିପରୀତ ଅର୍ଥ ହେବ। ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିରେ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ନିୟମ ନାହିଁ। ଶକ୍ତିର ଭ୍ରାନ୍ତି ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଏକତାରେ ଲିନ ହୁଏନି। ଏହି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯେପରି କଠିଆ ଦୁଇପରି ଦିଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ଦୃଢ଼ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଉଚ୍ଚତମ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆସିଥାଏ, ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଏହି କର୍ତ୍ତା ଶୁଦ୍ଧ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ନାହିଁ ହେଲେ ବିଧିତ ଓ ନିଷିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ ହେବ। ଏହି କର୍ତ୍ତା ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ବିଭିନ୍ନ ନାମକରଣ ଦ୍ୱାରା; କେହି ଏହାକୁ ଭଡ଼ା କାମକୁଲି କିମ୍ବା ଜୁଆରି ପରି ମନେ କରନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଂଶ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପୁରାଣ ଏବଂ ଉପନିଷଦରେ ଏହି ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଉଚ୍ଚତମ ବ୍ରହ୍ମ ପାଇଁ ଏହି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଉପସ୍ଥାପନାକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଦେହ ସହିତ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବିଧି ଓ ନିଷେଧ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ଦେଖାଯାଏ ଏହି ଅବିରତ ନୁହେଁ, ସେଠି ଏକତା ନାହିଁ। ଏହି ଦେଖାଯାଏ ଏକ ଅଭାସ ମାତ୍ର। ଅଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟମ ନାହିଁ। ଏହି ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାମଲାରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି କେହି କହନ୍ତି ଯେ ସ୍ଥାନର ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ସବୁ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହିପରି ପ୍ରାଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରାଣର ମୂଖ୍ୟ ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି। ଏହି ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ବର ଆସେ। ପଥ ଏକ ସାତ ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି। ଦେହ ରହିଲେ ହାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଏହିପରି ନୁହେଁ। ଏହି ପ୍ରାଣମାନେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ। ପବନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛି। ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପରି ଏହିପରି ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି ପ୍ରାଣ ଅଙ୍ଗ ନୁହେଁ, ତେଣୁ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖାଇଛି। ପ୍ରାଣର ପାଞ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ମନ ପରି। ଏହି ପ୍ରାଣ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ।" ଏହିପରି ଆଚାର୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଆତ୍ମା, ଜୀବ, ପ୍ରାଣ ଓ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଉପରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ, ଯାହା ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀମାନେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଶୁଣିଲେ।