ଏକ ପବିତ୍ର ଆଦ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଲୋଚନାରେ ଶ୍ରୋତାମାନେ ଉପନିଷଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଆତ୍ମା, ମନ, ଚେତନା ଓ ଦେହର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ କେହି କହିଲେ—ଯଦି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉଲ୍ଟା ଭାବରେ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଉଚିତ ଅନୁକ୍ରମ ହେବ। ଅନ୍ୟ କେହି ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ—ଚେତନା ଓ ମନ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ସଂକେତ ଅନୁଯାୟୀ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅନୁକ୍ରମ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏମିତି ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଠି କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏଉଁ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଦ୍ବାରା ଉପସ୍ଥାପିତ ହେବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଉପଚାରିକ ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଏହି ଉପସ୍ଥିତି କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ନାମକରଣ ହୁଏ। ଆତ୍ମା ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହା ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଏହାର ନିତ୍ୟତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ, ଯାହା ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଏହି ଜ୍ଞାତା ଏଭଳି ହେଇଥାଏ। ବିଦାୟ, ଚଳନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇଟି ଅନ୍ତିମ ଅବସ୍ଥାରେ ଆତ୍ମା ନିଜ ମୂଳରେ ଅଛି। କେହି କହିଲେ—“ସୂକ୍ଷ୍ମ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି କହିଛି,” କିନ୍ତୁ ଏହି ଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି। ଆତ୍ମା ନିଜ ନାମ ଓ ମାପ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଏଠି କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ, ଯେପରି ସନ୍ଧାନ କାଠରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଥାଏ। ଅନ୍ୟ କେହି କହିଲେ—“ଅବସ୍ଥାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା ହୁଏ,” କିନ୍ତୁ ଏହା ଏମିତି ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୃଦୟରେ ଅଛି। ସାଧାରଣ ଜଗତରେ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଗନ୍ଧର ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶିତ ହେଉଛି। ଅଲଗା ଉପଦେଶ ଦେଉଛି। ଏହି ଗୁଣର ମୂଳତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ନାମକରଣ ହୁଏ, ଯେପରି ପଣ୍ଡିତମାନେ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଏହି ଗୁଣ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରାଯାଏ ଯାଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତେବେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି। ପୁରୁଷତ୍ୱ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ ଉପସ୍ଥିତି ସହିତ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅବିରତ ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ନ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା କେବଳ ଏକ ଦିଗରେ ଥାଏ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ୟଥା ହୁଏ। କାର୍ଯ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ହେଉଛି, କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ଦେଇଛି। ଏହି ନେବା ଓ ବିଦାୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଦ୍ୱାରା ତଥ୍ୟ ମିଳିଥାଏ। କାର୍ଯ୍ୟରେ ନାମକରଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଯଦି ଏହି ନାହିଁ, ଉପଦେଶର ଉଲ୍ଟା ହେଉଥିଲା। ଦୃଶ୍ୟରେ ଯେପରି କୌଣସି ପ୍ରତିବନ୍ଧ ନାହିଁ। ଶକ୍ତିର ଭ୍ରମ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି। ଏଉଁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକତ୍ୱ ନାହିଁ। କଠମିଷ୍ତ୍ରୀ ଯେପରି ଦୁଇପାଖ ଚଳାଇଥାଏ, ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁ ଠାରୁ, କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି କହିଛି। କିନ୍ତୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ହୁଏ, ନହେଲେ ନିୟମିତ ଓ ନିଷିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ ହେଉଥିଲା। ଏହା ଏକ ଅଂଶ, ଏହି ନାମ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଉପଦେଶ ମିଳିଥାଏ; କିଛି ଶିକ୍ଷକ ଏହାକୁ ଭାଡା ଶ୍ରମିକ ଓ ଜୁଅଡ଼ିଆ ପରି ଦେଖନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ପାରମ୍ପରିକ ଶୃତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁ ପାଇଁ ଏହିପରି ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ। ବୁଧ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ମନେ ରଖନ୍ତି। ଏହି ଅନୁସଙ୍ଗ ଦେହ ସହିତ ହେଲେ ଅନୁମତି ଓ ନିଷେଧ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ। ଯାହା ଅବିରତ ନୁହେଁ, ସେଠି କୌଣସି ମିଶ୍ରଣ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ମାତ୍ର। ଅଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ ନାହିଁ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ। କେହି କହିଲେ—“ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା,” କିନ୍ତୁ ଏହା ଏମିତି ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି। ଏହିପରି ଜୀବନ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ନୀତି ଲାଗୁ ହୁଏ। କାରଣ ପ୍ରଧାନ ଅର୍ଥ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପୂର୍ବରୁ ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି।