ଏକ ସମୟରେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଆତ୍ମା ଓ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ ଗଭୀର ବିଚାର ହେଉଥିଲା। ଏଠି ଏକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା—ଅସତ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, କାରଣ ଆମେ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବା। ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପମା ଭଳି ନୁହେଁ, କାରଣ ତାହାର ସ୍ୱଭାବରେ ଅନ୍ୟତା ଅଛି। ଏହିପରେ ଏହି ମତ ଦିଆଯାଇଛି—ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, କାରଣ ଆମେ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବା ନାହିଁ। ଏହି ମତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅସ୍ଵୀକୃତ ହେଲା, କାରଣ କୌଣସି ଭାବରେ ଏହା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଉପାଦାନ ଭଳି ଏକା ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହିପରି ଅସମ୍ଭବ। ଏହିପରି ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ସର୍ବବ୍ୟାପୀତ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି। ପରେ ଏହି ମନ୍ତବ୍ୟ ଆସିଲା—ଉତ୍କ୍ରମ କ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ସମନ୍ୱୟ ନାହିଁ, କାରଣ ପରିଣାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଭିନ୍ନ ହେଉଛି। ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୁଇଟି ଚିରନ୍ତନ ଥିଲେ, ତାହାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଆତ୍ମା ଏକ ଉପକରଣ ଭଳି ହେଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ତାହା ଉପଭୋଗ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ଅନୁକୂଳ ହେବ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ହେଲେ ଆତ୍ମା ସୀମିତ କିମ୍ବା ଅସର୍ବଜ୍ଞ ହେଇଯିବ। ଆତ୍ମାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଅସମ୍ଭବ। ଉପକରଣ କ୍ରିୟାକାରୀ ନୁହେଁ। ଯଦି ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଅଛି, ତେବେ ତାହାକୁ ଅସ୍ଵୀକୃତ କରିବା ଯୁକ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ମଧ୍ୟ ମୁତ୍ତା ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ବିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଵୀକୃତ। ପରେ ଏହି ବିଚାର ଆସିଲା—ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ, କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିନାହିଁ। ତଥାପି ତାହା ଅଛି। ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ। ଏକ ପାଇଁ ଏହା 'ବ୍ରହ୍ମ' ଶବ୍ଦ ଭଳି ହେଇପାରେ। ଏହି ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ହେଉନାହିଁ, କାରଣ ଅଲଗା ପ୍ରତିକ୍ଷେପ ନାହିଁ। ଏହା ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ତଥାପି ଏହି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ପରିଣାମ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ, ସାଧାରଣ ଜଗତରେ ଯେପରି। ଏହି ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଛି। ତଥାପି ଏଠି ଅସମ୍ଭବ, କାରଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଅଗ୍ନି; ଏହିପରି କହାଯାଇଛି। ପରେ ଜଳ। ତାପରେ ପୃଥିବୀ। ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସଙ୍ଗର ରୂପ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଏହି ବିଚାର କେବଳ ତାହାର ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ। ତଥାପି ଯଦି ଉଲ୍ଟା କ୍ରମରେ ଭାବିବାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ଉଚିତ। ଯଦି ଚେତନା ଓ ମନ ମଧ୍ୟ କ୍ରମରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ, ତେବେ ତାହା ତିକେ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଠି କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ତଥାପି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଉପରେ ଆଧାରିତ ହେଇପାରେ; ଏହି ନାମ କେବଳ ଉପଚାର, କାରଣ ତାହା ଉପସ୍ଥିତି କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଆତ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ତାହା ଚିରନ୍ତନ, ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଭଳି ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଜ୍ଞାତା ଏହିପରି ଅଛି। ଚଳନ, ଗତି, ଓ ପ୍ରତିଫେରଣର ବିଷୟ। ଶେଷ ଦୁଇଟି ଏହି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ହୁଏ। ଯଦି କହାଯାଏ 'ସୂକ୍ଷ୍ମ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର', ତେବେ ତାହା ଏପରି ନୁହେଁ, କାରଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପଯୁକ୍ତ। ନିଜ ଶବ୍ଦ ଓ ମାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ। ଚନ୍ଦନ ଭଳି କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ। ଏପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ଚିରନ୍ତନତା, ଏହାର ସର୍ବବ୍ୟାପୀତ୍ୱ ଓ ତାହାର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱଭାବ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି।