ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆମେ ଦେଖୁଛୁଁ ଯେ, ଯେଉଁଠାରେ ତର୍କ ଓ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟର ଅନ୍ୱେଷଣ ହେଉଛି । ପ୍ରଥମେ କୁହାଯାଏ, ଯଦି ଅନୁମାନର ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ନଥିବାରୁ ଏହା ସଠିକ୍ ନୁହେଁ । ଯଦି କିଛି ମାନିବାକୁ ହେଉଛି, ତେବେ ସେଠାରେ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥାଏ । ଏହା ବିରୋଧାଭାସ ଥିବାରୁ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ନୁହେଁ । ଏହାକୁ ଆଉ ଏକ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଯାଏ, ଯେପରିକି ବଡ଼ ଓ ଲମ୍ବା, ଛୋଟ ଓ ଛୋଟରେ ଯେପରି ଭିନ୍ନତା ରହିଥାଏ । ଦୁଇ ଭଳି ଉପାୟରେ କୌଣସି କ୍ରିୟା ନଥିବାରୁ, ଏହାର ଅନୁପସ୍ଥିତି ନିଶ୍ଚିତ । ଏହିପରି, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବକୁ ମାନିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଦୃଶତା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ । ଏହା ସତ୍ୟ, କାରଣ ସତ୍ତା ଚିରନ୍ତନ । ଏହି ସତ୍ତା ଆକାର ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଥିବାରୁ, ବିପରୀତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଦୁଇ ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ଥାଏ । ଅବସ୍ଥାନ ନଥିବାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ଥାଏ । ଯଦି ସମସ୍ତ ମିଶି ହେବାକୁ କାରଣ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ ନାହିଁ । ଯଦି କୁହାଯାଏ ଯେ, ପରସ୍ପର କାରଣତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉଚିତ, ଏହା ସଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏକତ୍ୱର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କାରଣ ନୁହେଁ । ଯେତେବେଳେ ପରେ ଆସେ, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସମାପ୍ତ ହୁଏ । ଯଦି ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥାଏ, ତେବେ ଦାବି ଅବରୋଧିତ ହୁଏ; ନହେଲେ, ଏକାସାଥି ଘଟିଯିବ । ବିଭେଦ ସହିତ ଓ ବିନା ବିଭେଦ ସହିତ ନାଶ ହେବା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ । ଦୁଇ ଭଳି ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ଥାଏ । ଆକାଶରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନଥିବାରୁ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ଆସେ । ସ୍ମୃତି ଥିବାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୁକ୍ତି ଦୃଢ଼ ହୁଏ । ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାହାର ସତ୍ତା ନାହିଁ । ଏହିପରି ଭାବେ, ନିରପେକ୍ଷ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ଅସତ୍ତା ନାହିଁ, କାରଣ ଏହାକୁ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ । ଏହି ଜଗତ ସ୍୵ପ୍ନ ଓ ଦିଗର ଭଳି ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଭିନ୍ନ । ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେଉଁଠାରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ଭାବେ କୌଣସି ଦିଗରୁ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ନୁହେଁ । ଏକ ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଏହିପରି ଭାବେ, ଆତ୍ମାର ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ । ଅନୁକ୍ରମଣରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ବିରୋଧ ରହିଥାଏ, କାରଣ ପରିଣାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ଅଛି । ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଉଭୟ ଚିରନ୍ତନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ । ଏହା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ । ଆଧାର ତଥା ଉପାଦାନ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ନୁହେଁ । ଯଦି ଆତ୍ମା ଉପକରଣ ଭଳି ହେଉଥାନ୍ତି, ତେବେ ଭୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଏହା ହେଲେ କିମ୍ବା ଆତ୍ମା ସୀମିତ କିମ୍ବା ସର୍ବଜ୍ଞତା ନଥାଏ । ଉତ୍ପତ୍ତି ଅସମ୍ଭବ । ଉପକରଣ କେବେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ହୁଏ ନାହିଁ । ଯଦି ଜ୍ଞାନ ଓ ଦିଗ ଥାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯିବ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ପରସ୍ପର ବିରୋଧ ଥାଏ । ଏଠାରେ ଏହି ଆଲୋଚନା ଆସେ, ଆକାଶରୁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ନାହିଁ । ତଥାପି, ଏହା ଅଛି । ଏହା ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ । କିମ୍ବା କେବଳ ଏକ ଲୋକ ପାଇଁ, ଏହା 'ବ୍ରହ୍ମ' ଶବ୍ଦ ଭଳି ଥାଏ । ଏହିପରି ଭାବେ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତର୍କ ଓ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ, ଏବଂ ଏହି ଜଗତର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଆଲୋକ ପଡ଼ିଥାଏ, ଯାହା ଆମକୁ ତତ୍ତ୍ୱସ୍ଥ ସତ୍ୟ ଦେଖାଏ ।