ଏହି ଦେହିଆ ଜଗତରେ, ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ଖେଳର ନିମିତ୍ତରେ ହୁଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଏହି କ୍ରିୟା କୌଣସି ପ୍ରଭୃତି ଅଥବା କ୍ରୂରତା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହିପରି ଉପନିଷଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଏ। ଯଦି କେହି କୁହନ୍ତି ଯେ, "ଏହିପରି ନୁହେଁ, କାରଣ କର୍ମର ବିତରଣ ନାହିଁ," ତେବେ ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ଏହା ଆଦିହୀନ ଥିବାରୁ ଏହା ସଂଭବ ଓ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏଠାରେ ସମ୍ଭବ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ। ଏହି ବିନ୍ୟାସ କିପରି ସମ୍ଭବ? ତାହା ଉପରେ ତର୍କ କରିବା ଅସମ୍ଭବ; ଏଠି କୌଣସି କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯଦି କୁହାଯାଏ, "ଏହା ଦୁଧ ଓ ପାଣି ପରି," ତେବେ ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ଅପତ୍ୟାସ୍ଥା ରହିଯାଏ। ଏଠି ବିଭାଜନ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏନି, ଏବଂ କୌଣସି ନିର୍ଭରତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦାହରଣ, ଯେପରି ଘାସ ଇତ୍ୟାଦି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମିଳେନି। ଯଦି କୁହାଯାଏ, "ପୁରୁଷ ଓ ପଥ୍ଥର ପରି," ତେବେ ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ଅପତ୍ୟାସ୍ଥା ରହିଯାଏ। ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କିଛି ନିଷ୍କର୍ଷ କରିବାରେ, ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ଯଦି ଏହାକୁ ମନେ କରାଯିବି, ତେବେ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମିଳେନି। ବିରୋଧ ଥିବାରୁ ଏହା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ନୁହେଁ। କିମ୍ବା, ବଡ଼ ଓ ଲମ୍ବା, ଛୋଟ ଓ ଛୁଆଁ ପରି ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇପାରେ। ଦୁଇ ଭଳି ଉପାୟରେ କୌଣସି କ୍ରିୟା ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହାର ଅଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ଅନ୍ତର୍ଗତତା ମାନିଲେ ମଧ୍ୟ, ସାଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତତା ମିଳେନି। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚିରନ୍ତନ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ। ଯେଉଁଠାରେ ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଥାଏ, ସେଠି ବିପରୀତ ଦୃଷ୍ଟି ମିଳେ। ଦୁଇ ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ଥାଏ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନଧିକାର ଥିବାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ରହିଯାଏ। ଯଦି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ସଂଯୁକ୍ତ ଘଟିଥାଏ, ତେବେ ତାହାର ଲାଭ ହୁଏନି। ଯଦି ପରସ୍ପର କାରଣତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଠିକ୍ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ନୁହେଁ, କାରଣ ସଂଯୁକ୍ତିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଯଦି ଏହା ନାହିଁ, ତେବେ ଦାବି ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ନହେଲେ, ସମକାଳୀନତା ହୁଏ। ବିଭେଦ ଓ ଅବିଭେଦ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ନିବୃତ୍ତି ଲାଭ ଅବିରତ ରହିଥାଏ। ଏହି ଦୁଇ ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ। ଆକାଶରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ। ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ମିଳେ। ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତାହା ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ନୁହେଁ, ତେଣୁ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାବେ, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିବାରୁ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ପରି ନୁହେଁ, କାରଣ ସ୍ୱଭାବରେ ତାଲମେଳ ନାହିଁ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଅନୁଭୂତ ହୁଏନି। କୌଣସି ଭଳି ଯୁକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ନୁହେଁ। ଏକରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଆତ୍ମାର ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। କ୍ରମାନୁସାରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ, କାରଣ ପରିଣାମ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏହି ବିଭେଦ ଦେଖାଯାଏ। ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଉଭୟ ଚିରନ୍ତନ ଥିବାରୁ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାବେ ଏହା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଏବଂ ଧାରକ ତତ୍ତ୍ୱ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ନୁହେଁ।