ଏହି ଶ୍ରୁତି ଶ୍ଳୋକଗୁଡିକର ଅନୁସୂତିକୁ ଅନୁସରି ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ କଥା ଆମେ ଆରମ୍ଭ କରିବା। ଏଠାରେ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ଓ ତାହାର ବିଶେଷତା ବିଷୟରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ କୁହାଯାଇଛି, ଯେପରିକି ପଥର ଓ ଏହା ସହିତ ଏକାନ୍ତିକ ବ୍ୟବହାର ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଆତ୍ମା ଏହିପରି ଅବିକାରୀ ନୁହେଁ। ଯଦି କିଏ କୁହେ, ବିଲୟ ଦେଖାଯାଉଛି, ତାହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ; ଦୁଧର ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଲୟ ଏକ ନିୟମିତ ରୂପ ନୁହେଁ। ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ୱଭାବରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହି ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାବରେ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏହି ବିଷୟରେ ଯଦି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅତିରିକ୍ତ ବିସ୍ତାର ହେବା କିମ୍ବା ଅଂଶହୀନ ଭାବର ବିରୋଧ ହେବା, ତେଣୁ ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଧାରରେ, ଶବ୍ଦ ଅଟୁଟ ଉତ୍ସ ଭାବରେ ଆତ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି। ଏହିପରି, ଆତ୍ମାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଉଛି ଓ ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତିରେ ମିଳିଥାଏ। ପ୍ରତିପକ୍ଷ ମତରେ ଦୌଷ୍ୟ ଥିବାରୁ ଏହି ଆମ ବିଶ୍ୱାସ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଆତ୍ମାରେ ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି, ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଯଦି କୁହାଯାଏ, “ଏହି ଭାବରେ ନୁହେଁ, କାରଣ ଆତ୍ମାର କୌଣସି ଅଙ୍ଗ ନାହିଁ”, ସେହି ଉତ୍ତର ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଛି। ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି। ବିଶ୍ୱରେ ଯେପରି ଗମ୍ଭୀର ଲୀଳା ନିମିତ୍ତେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହି ଆତ୍ମାର ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଲୀଳା ନିମିତ୍ତେ। ଏହି କ୍ରିୟା କୌଣସି ପ୍ରତିପାତି ଅଥବା କ୍ରୂରତା ନୁହେଁ, ଏହା ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହି ଭାବରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖାଯାଉଛି। ଯଦି କେହି କୁହିବେ, “କାର୍ଯ୍ୟ ବିତରଣ ନ ହେବାରୁ ଏହା ସଠିକ୍ ନୁହେଁ”, ତେବେ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଏ—ଏହା ଆଦିହୀନ ହେବାରୁ ଏହି ଭାବ ସଠିକ୍ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହିଭଳି ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସମ୍ଭବ। ଏଉଁ ଅନୁସୂତିରେ ଏହିପରି ଉପାଦାନ ଏବଂ ତାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଅନୁମାନ ନ ଲାଗୁ ହୁଏ; କୌଣସି କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଦୁଧ ଓ ପାଣିର ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି। ବିଭିନ୍ନତା ନ ଦେଖାଯାଏ, ନିର୍ଭରତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତାହା ଅନ୍ୟଠାରେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା କୁ ତିନି ଓ ଏହା ସହିତ ସମାନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଯଦି କୁହାଯାଏ, “ମଣିଷ ଓ ପଥର ଭଳି”, ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ଅପତ୍ୟ ରହିଯାଏ। ମୂଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ଭାବର ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ। ଅନୁମାନ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ହେଲେ, ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ବିରୋଧ ଥିବାରୁ ଏହା ଅସଂଗତ। ବଡ଼ ଓ ଲମ୍ବା, ଛୋଟ ଓ ସାଣ୍ଢା—ଏହି ଦୁଇ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରିୟା ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାହାର ଅନୁପସ୍ଥିତି। ସାମ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତତା ଗ୍ରହଣ କଲେ, ନିଷ୍ପତ୍ତି ନାହିଁ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚିରସ୍ଥାୟୀ। ରୂପ ଓ ତାହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଥିବାରୁ ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଉଛି। ଦୁଇ ଭାବରେ ଦୌଷ୍ୟ ଥିବାରୁ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଆମେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବା। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନ ଥିବାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ଦେଖାଯାଉଛି। ଯଦି ଦୁଇ ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ସଂଯୁକ୍ତ ହେବା କୁହାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏନାହିଁ। ପରସ୍ପର କାରଣତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଉଚିତ କୁହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂଯୁକ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କାରଣ ନୁହେଁ। ପରେ ଯେତେବେଳେ ନୂତନ ଉପାଦାନ ଆସେ, ପୂର୍ବ ଉପାଦାନ ଉନ୍ମୂଳ ହୁଏ। ଯଦି ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଦାବି ବାଧା ପାଇଁ; ନହେଲେ ସମାନତା ହୁଏ। ବିଭେଦ ଓ ଅବିଭେଦ ସହିତ ବିଲୟ ନିର୍ବିଘ୍ନ ହୁଏ। ଦୁଇ ଭାବରେ ଦୌଷ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ଖାଲି ଆକାଶରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଦୃଢ଼ କରାଯାଏ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିର୍ବିକ୍ଷେପ ଅଛି, ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିର୍ମୋହ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏହି ଶ୍ଳୋକଗୁଡିକର ଅନୁସୂତିରେ ଆମେ ଦେଖିପାରୁଛୁ—ଆତ୍ମାର ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ଅଂଶହୀନ ଓ ଗୁଣମୟ ଭାବର ଉପସ୍ଥିତି, ଏବଂ ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନୁଭୂତିରେ ନିଶ୍ଚିତ।