ଏକ ସମୟରେ, ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବିଚାରର ଗଭୀର ଚର୍ଚ୍ଚା ଚାଲିଥିଲା । ଏଠି, ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା, କାରଣ ଶ୍ରୁତିର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଏହାର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । କିଛି ଅନୁସାରୀ ମନେ କରିଥିଲେ, ଆଲୋକ ନିଜେ ଖାଦ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ । ଏହି ଉପାଦାନ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ କାରଣ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଯେପରି ଆକର୍ଷଣ ଓ ବିଶ୍ୱର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଆସିଥାଏ । କେହି ଯଦି କହନ୍ତି ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଜୀବାତ୍ମା ଓ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଣର ଲକ୍ଷଣ, ତେବେ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି । କିନ୍ତୁ ଜୈମିନି ଏହାକୁ ଏକ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏହି ଦିଗକୁ ଇଙ୍ଗিত କରେ । ଅନ୍ୟ କିଛି ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମତକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଧାରଣା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ । ଆଶ୍ମରଥ୍ୟ କହନ୍ତି, ପ୍ରସ୍ତାବ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନ ସ୍ଥିର ହୁଏ । ଆଉଦୁଲୋମି କହନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଚାଲିଯିବାକୁ ଯାଉଛି, ସେଇ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ । କାଶକୃତ୍ସ୍ନ କହନ୍ତି, ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚାଲିଯାଏନି, ସେଥିପାଇଁ ଏହି ମତ ଉପସ୍ଥାପିତ । ମୂଳ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, କାରଣ ଏହି ମତ ଓ ଉଦାହରଣରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ । ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ଶିଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏହି କଥାକୁ ସମର୍ଥନ କରେ । ଦୁଇ ଦିଗର ପ୍ରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଏହି ମତକୁ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଆତ୍ମନିମିତ୍ତ । ଏଠି ରୂପାନ୍ତର ଘଟେ, ଏବଂ ମୂଳ ସ୍ରୋତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ । ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି । ପରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଯଦି ଏହି ମତ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୁତି ବା ସ୍ମୃତିର ଅଂଶକୁ ବାଦ ଦିଆଯିବ, ତେବେ ଏହା ଅସମ୍ଭବ, କାରଣ ଏହି ଅପବାଦ ଅନ୍ୟ ସ୍ମୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ଲାଗୁ ପଡ଼େ । ଅନ୍ୟ ମତଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ମିଳିଯାଏ । ଏହି ମତ ଭିନ୍ନ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭିନ୍ନତାକୁ ଦର୍ଶାଏ । ଏହି ଭିନ୍ନତା ଥିବାରୁ ଏକତା ଶବ୍ଦର ଉପଯୋଗ ହୁଏ । ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଯଦି କେହି କହନ୍ତି ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା କେବଳ ନିଷେଧ ମାତ୍ର, ତେଣୁ ଏହା ଚାଲିବ ନାହିଁ । ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ, ଯାହା ଅସଙ୍ଗତ । ଏହା ପାଇଁ କୌଣସି ଉପମା ନାହିଁ । ନିଜ ମତର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ । ତର୍କ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅସ୍ଥିର । ଯଦି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଉପସଂହାର କରାଯାଏ, ତେବେ ଅନିର୍ବାଚ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ଚାଲିଥାଏ । ଏହି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ବାକି ମତଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି । ଯଦି ଅନୁଭବକାରୀ ନ ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ସାଧାରଣ ଜଗତ ଭଳି ହୋଇଯିବ । ଏହାର ଅଭିନ୍ନତା ‘ଉତ୍ପତ୍ତି’ ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ । ଉପସ୍ଥିତିରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ । ଯଦି କହାଯାଏ ଏହାକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଶେଷ ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥା କପଡ଼ା ଭଳି, ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଭଳି । ଯଦି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷଣ କରାଯାଏ, ତେବେ କ୍ରିୟା ଅସମ୍ଭବ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଏଠି ଅତିରିକ୍ତ କିଛି ଅଛି, କାରଣ ଭିନ୍ନତା ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି । ଏପରିଭାବରେ, ଏହି ଗଭୀର ବ୍ରହ୍ମବିଚାର ଏକ ଶ୍ରେଣୀ ମତ, ତର୍କ ଓ ଉପଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ମୋଚିତ ହେଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚା ଆଲୋକିତ କଲା ।