ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଚିନ୍ତନରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ ଯେ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଟୁଟ ରୂପରେ ଅଛି, କାରଣ ଏହା ସେହିପରି ହେବାଟା ଉଚିତ। ଏହା ଆଧାରିତ ଅଛି ଏହି ପ୍ରମାଣ ଉପରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ରହିଛି। ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇନାହିଁ ଯେ ଏହାକୁ ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ କି ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି କହନ୍ତି, "ସେ କଥା କହେ," ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଉପସ୍ଥାପନା ଓ ଅନୁସନ୍ଧାନ କେବଳ ତିନିଟି ବିଷୟକୁ ନେଇ ହୁଏ, ଏବଂ ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଉପାଦାନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ପାତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ କେତେକ ଲୋକ ଆଲୋକକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, କାରଣ କେତେକ ଏଭଳି ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି। ମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବାରୁ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ। ସଂଖ୍ୟା ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଅଭାବ ଓ ଅତିରିକ୍ତତାରୁ କୌଣସି ଅସୁବିଧା ନାହିଁ। ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏହି ପାଠ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ ଅଛନ୍ତି। କେତେକଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ, ଆଲୋକ ସତ୍ୟ ଆହାର ନୁହେଁ। ଏବଂ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କାରଣ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଆକର୍ଷଣ ଥିବାରୁ ଏହା ଏପରି ହୁଏ। ଏହି ସଂସାରକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଯଦି କେହି କହନ୍ତି ଯେ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଏକାତ୍ମା ଓ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିର, ତେବେ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଜୈମିନି କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ମତ ଅନ୍ୟ କେତେକଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ବାକ୍ୟମାଳାର ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମତ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଆଶ୍ମରଥ୍ୟ କହନ୍ତି, ପ୍ରସ୍ତାବ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଔଦୁଲୋମି କହନ୍ତି, ଏହା ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଯାଉଛି, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରୁ। କାଶକୃତ୍ସ୍ନ କହନ୍ତି, ଏହାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମତ। ମୂଳ ଶ୍ରୁତି ଓ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବିରୋଧ ନଥିବାରୁ ଏହାର ମୂଳ ଗୁଣ ଅଛି। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବାରୁ ଏହି ମତ ସ୍ଥିର। ଦୁଇ ଶାଖା ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଏହା ସ୍ବୟଂ ଆତ୍ମା ପାଇଁ। ପରିଣାମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମତ ଅଛି। ମୂଳ ଉତ୍ସ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସବୁ ବିଷୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ସବୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏଠି ଯଦି କହାଯାଏ ଯେ ଏହି ମତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମୃତିର କ୍ଷେତ୍ର ବିନ୍ୟାସ ହେବ, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏପରି ବିନ୍ୟାସ ଅନ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ହୁଏ। ଏହି ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ମିଳିଯାଏ। ଏହିପରି ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଭିନ୍ନ; ଏବଂ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭିନ୍ନତା କୁ ସୂଚିତ କରେ। ଏହାର ସାମ୍ୟତା ଉପାଧି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି। ଯଦି କେହି କହନ୍ତି ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା କେବଳ ନିଷେଧ। ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଫଳ ମିଳିବ, ଯାହା ଅଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। କିନ୍ତୁ ଏହିପରି ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାକୁ ଉପମା ମିଳେନି। ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ମତର ଦୋଷ ଥାଏ। ତର୍କର ମୂଳ ନାହିଁ। ଯଦି ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ ସନ୍ଦେହ ରହିଯିବ।