ଏକ ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ଉପନିଷଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ମନେ କରିଥିଲେ ଯେ କିଛି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଓ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୱେଷଣ କରାଯାଉଛି। ପ୍ରଥମେ ସେମାନେ ଶୁଧ୍ଧିକରଣ ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ, ଏବଂ କିଛି ଅନୁଷ୍ଠାନର ଅଭାବ ବିଷୟରେ କଥା ହୋଇଥିଲା। ଅଭାବ ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟାର ସ୍ୱରୂପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ ଏବଂ ଶ୍ରବଣ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ନିଷିଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି। ପାରମ୍ପରିକ ଚଳିତ ପ୍ରଥା ମଧ୍ୟ ଏହି ମତକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇଛି। ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମୟରେ କମ୍ପନ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଏବଂ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ। ଖାସ ଭାବରେ ଏଠାରେ ଆକାଶକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ସମ୍ବୋଧିତ କରାଯାଏ। ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଓ ଦେହ ତ୍ୟାଗ ସମୟରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। "ପ୍ରଭୁ" ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ୱୟ ଦୃଢ଼ କରାଯାଇଛି। କିଛି ଲୋକ ମନେ କରିଥିଲେ ଯେ ଏହି ଅନ୍ୱୟ କେବଳ କିଛି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁମାନ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏପରି ନୁହେଁ, ଦେହ ଉପମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗ୍ରହଣ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି। ଏହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଯଥାର୍ଥ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବାରୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ଅଛି। ଏହାର ଜ୍ଞାନ ଉପରେ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନାହିଁ। "ସେ କଥା କହିଥିଲେ" ଯଦି କହାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ମନ୍ୟ ନୁହେଁ, କ୍ଷଣିକ ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହି ମତକୁ ଗ୍ରହଣ କରିନାହାନ୍ତି। ଏହି ଉପସ୍ଥାପନ ଓ ଅନ୍ୱେଷଣ କେବଳ ତିନି ଉପରେ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ମହାତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ। ଯଥା ପୂଜା ସମୟରେ ଦିଆ ମଣ୍ଡା ପାଇଁ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କିଛି ଲୋକ ଆଲୋକରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, କାରଣ ଏହିପରି ଅଧ୍ୟୟନ କିଛି ଲୋକ କରନ୍ତି। ମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିବାରୁ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ। ସଂଖ୍ୟା ଉପସ୍ଥାପନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ ନାହିଁ, କାରଣ ଜ୍ଞାନର ଅଭାବ ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତତା ଅଛି। ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପରେ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିବେଚନା ହୋଇଥିଲା। କିଛି ଲୋକ ପାଇଁ ଆଲୋକ ପ୍ରକୃତ ଖାଦ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ କାରଣ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଆକର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ୱୟ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଯଦି କହାଯାଏ ଯେ ଚିହ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତିର, ତେବେ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ବିବେଚିତ ହୋଇଛି। ଜୈମିନି ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଉପରେ ଆଧାରିତ; ଅନ୍ୟ କିଛି ମତ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଛି। ବାକ୍ୟ ଗୁଡିକର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ୱୟ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଆଶ୍ମରଥ୍ୟ କହନ୍ତି: ପ୍ରସ୍ତାବ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଔଦୁଲୋମି କହନ୍ତି: ଯାହା ଦେହ ତ୍ୟାଗ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୱୟ ହୁଏ। କାଶକୃତ୍ସ୍ନ କହନ୍ତି: ଏହି ଅନ୍ୱୟ ଏହାର ଅବିରତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ, କାରଣ ପ୍ରସ୍ତାବ ଓ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପରେ ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଦୁଇ ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଥା ଏହାକୁ ସିଧାସଳଖ କରି ଉପଦେଶ ଦେଇଛି। ଏହି ଅନ୍ୱୟ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ହୁଏ। ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଉତ୍ସ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚର୍ଚ୍ଚା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚାରେ କିଛି ଅପତ୍ୟ କହିଥିଲେ ଯେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ମୃତିର ଅନ୍ଯତମ ସମ୍ବାଧ ଅପସାରିତ ହେବ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏପରି ନୁହେଁ, ଏପରି ଅପସାରଣ କେବଳ ଅନ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ମତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ୱୟ ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ। ଏପରି ଉପନିଷଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଚର୍ଚ୍ଚା ଋଷିମାନେ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା।