संत ऋषींनी आत्म्याच्या स्वरूपावर विचार करताना एक गूढ चर्चा मांडली. त्यांनी विचारले, "जर आत्मा हा केवळ एखाद्या साधनासारखा असता, तर त्याच्यामध्ये भोग, ज्ञान, आणि इतर अनुभवांची जाणीव कशी आली असती? साधनाला स्वतःचे भोग किंवा आनंद नसतात." त्यांनी पुढे सांगितले, "अशा अवस्थेत आत्म्याला मर्यादा येतील किंवा त्याला सर्वज्ञता प्राप्त होणार नाही. कारण साधन मर्यादित असते आणि त्यातून सर्वज्ञता येऊ शकत नाही." ऋषी पुढे म्हणाले, "आणखी एक गोष्ट लक्षात घ्या—ज्या गोष्टी उत्पन्न होऊ शकतात, त्यांच्यावरच मर्यादा येतात. पण आत्म्याचे उत्पत्ती असणे शक्य नाही, कारण तो नित्य आहे." त्यांनी समजावले, "साधन हे कधीच कर्ता नसते. त्यामुळे आत्मा साधनासारखा असू शकत नाही." "किंवा," ते म्हणाले, "जर आत्म्यात ज्ञान, अनुभूती वगैरे असतील, तर त्याचा इन्कार करता येणार नाही." पण, "एकमेकांत विरोधही आहे," असं त्यांनी सूचित केलं. मग त्यांनी विश्वाच्या उत्पत्तीचा विचार मांडला. "आकाशातून आत्म्याची उत्पत्ती झाली असं कुठे ऐकायला मिळत नाही, म्हणून आत्मा आकाशातून उत्पन्न झाला असं म्हणता येत नाही." तरीही, "आकाश अस्तित्वात आहे," असंही ते मान्य करतात. "शब्द आणि त्यांच्या अर्थांमुळे, काही वेळा दुय्यम अर्थ घ्यावा लागतो. जसं 'ब्रह्म' या शब्दाचा अर्थ घेता येतो, तसं." "अशा प्रकारे, या सर्व गोष्टी वेगळ्या आहेत, असं म्हणणं चुकीचं आहे, कारण त्यांच्यात कुठेही पूर्णपणे वेगळेपण नाही. शब्दांमधूनच हे समजून येतं." पण, "हा भेद फक्त परिवर्तन होईपर्यंतच टिकतो, जसा जगातही दिसतो." आणि, "ह्याच तत्त्वावरून वायूचंही स्पष्टीकरण करता येतं." "पण," ऋषी म्हणतात, "काही गोष्टी अशक्य आहेत, कारण अस्तित्व त्या ठिकाणी बसत नाही." म्हणून ते सांगतात, "मग अग्नी, पाणी, आणि पृथ्वी—या सगळ्या तत्त्वांचीही उत्पत्ती वेगवेगळ्या शब्दांतून सांगितली आहे." "ध्यानाच्या माध्यमातूनच त्यांचं खरे स्वरूप कळतं, कारण त्याचे संकेत आहेत," असंही ते स्पष्ट करतात. "पण, उलट क्रमाने विचार केला, तर तो योग्य ठरतो." जर कोणी म्हणेल, "चेतना आणि मन हे मध्येच येतात, कारण त्याचे काही संकेत आहेत," तर ऋषी उत्तर देतात, "तसं नाही, कारण त्यात भेद नाही." "किंवा, स्थावर आणि जंगम यांच्या आधारावर, त्यांच्या उपस्थिती किंवा अनुपस्थितीमुळे केवळ नाममात्र भेद केला जातो." परंतु, "आत्मा उत्पन्न होत नाही, कारण शास्त्र आणि त्याची नित्यता हे सांगतात. तो इतर गोष्टींपेक्षा वेगळा आहे." "म्हणूनच, आत्मा हा ज्ञाता आहे." मग ते आत्म्याच्या गमन, गती आणि पुनरागमनाचा विचार करतात. "गमन आणि पुनरागमन या बाबतीत, ते स्वतःच्या स्वरूपामुळेच घडते." जर कोणी म्हणेल, "सूक्ष्म शरीर नाही, कारण तसं शास्त्र सांगतं," तर ऋषी सांगतात, "असं नाही, कारण इतर संदर्भ लागू होतात." "शब्द आणि प्रमाण यांवरूनही हे स्पष्ट होतं." "यात कुठलाही विरोध नाही, जसं चंदनाच्या सुगंधात दिसतं." "जर कोणी म्हणेल, 'स्थितीमध्ये फरक आहे,' तर ते योग्य नाही, कारण स्वीकृती होत नाही; आत्मा नेहमी हृदयातच आहे." किंवा, "गुणांमुळे, जसं जगात दिसतं." "भेद, जसा सुगंधात असतो, तसाच दाखवला आहे." "वेगळ्या उपदेशामुळेही हे स्पष्ट होतं." "पण, गुणांच्या स्वरूपामुळे, त्याचं नामकरण ज्ञानवानांसारखं होतं." "आणि, आत्म्यात गुण असताना तोपर्यंत हे टिकतं, म्हणून यात दोष नाही, कारण असं दिसून येतं." "जसं पुरुषत्व इत्यादींमध्ये असतं, तसं या सत्तेतही आहे, कारण प्रकटतेशी त्याचा संबंध आहे." "नाहीतर, सतत जाणिवा किंवा अजाणिवा, किंवा एका बाजूनेच मर्यादा येईल." "कर्तापन, कारण शास्त्राचा अर्थ आहे." "आणि, घेणे आणि जाणे याच्या उल्लेखामुळेही हे सिद्ध होतं." अशा प्रकारे, ऋषींनी आत्म्याच्या स्वरूपाचे, त्याच्या उत्पत्तीचे, गुणधर्मांचे आणि त्याच्या अनुभवांचे सूक्ष्म विवेचन केले, आणि श्रोत्यांना आत्म्याच्या नित्यत्वाची, अखंडता आणि ज्ञानस्वरूपाची गूढ अनुभूती दिली.