शंकराचार्यांनी ब्रह्मसूत्रांचा विचार करताना विवेकपूर्ण प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून अद्वैत तत्त्वज्ञान स्पष्ट केले आहे. या प्रवासात, प्रथम असा विचार मांडला जातो की जसे दगड वगैरे वस्तूंमध्ये बदल किंवा विलयन शक्य नाही, तसेच आत्म्यासंबंधीही हे शक्य नाही. यावर काहीजण असा आक्षेप घेतात की, जगात विलयन दिसून येतो; पण यावर उत्तर दिले जाते की, हे दूध जसे दही होते तसे आहे—म्हणजे मूळ तत्त्व कायम राहते, रूपांतरण होते. देवता आणि इतर प्राणी, तसेच सामान्य जग—सर्वांमध्ये हेच तत्त्व लागू होते. जर आपण आत्म्याचे विभाजन किंवा विस्तार मान्य केला, तर सर्वत्र हा विस्तार अयोग्य ठरेल किंवा आत्मा निरवयवी (भागरहित) असल्याचे विधान विरुद्ध ठरेल. म्हणूनच, याचे खरे स्वरूप वेदवचनावर (शब्दावर) आधारित आहे, कारण शास्त्रच त्याचा आधार आहे. स्वतः आत्म्यामध्येही विविध गुण आढळतात, हेही शास्त्रात सांगितले आहे. विरोधी मतात काही दोष आहेत, म्हणून ते ग्राह्य धरता येत नाही. प्रत्यक्ष अनुभवातूनही सर्व गुण आत्म्यात दिसून येतात. काही म्हणतात, "हे शक्य नाही, कारण आत्म्याला इंद्रिये नाहीत," पण याचे उत्तर आधीच दिले गेले आहे. पुढे सांगितले जाते की, आत्म्याच्या कृतीमागे हेतू आहे, म्हणूनच त्याची सृष्टी आहे; आणि जगात जसे खेळ म्हणून (लीला म्हणून) निर्माण होते, तसेच येथेही आहे. ही सृष्टी पक्षपात किंवा क्रौर्यामुळे नाही, तर इतर घटकांवर अवलंबून आहे, हे शास्त्रात स्पष्ट केले आहे. काही जण म्हणतात, "कर्मांचे वितरण होत नाही, म्हणून हे योग्य नाही," पण कर्माची अनादित्व मान्य केल्याने हे योग्य ठरते आणि प्रत्यक्षातही तसे दिसून येते. आत्म्याच्या सर्व गुणांची शक्यता मान्य आहे. अनुमानाने (तर्काने) या सृष्टीचे नीट नियोजन शक्य नाही, म्हणून तर्क ग्राह्य नाही; तसेच कृतीच होत नाही. काही म्हणतात, "हे दूध आणि पाण्यासारखे आहे," पण तिथेही हा आक्षेप तसाच राहतो. कारण, स्वतःची स्वतंत्रता व अवलंबित्व नसल्याने, विभाजन सिद्ध होत नाही. आणि इतरत्र जसे गवत वगैरे आहे, तसे येथे आढळत नाही. "माणूस व दगड यांच्या प्रमाणे आहे," असे म्हटले, तरीही आक्षेप उरतोच. मुख्य तत्त्व म्हणून आत्म्याचे स्थान मान्य करता येत नाही. तर्काने उलट निष्कर्ष येतो, कारण ज्ञानशक्तीच नाही. जरी मान्य केले, तरी वस्तूचे अस्तित्व सिद्ध होत नाही. विरोधाभासामुळे हे तर्कसंगत नाही. कधी मोठे-लांब आणि छोटे-लहान यांच्या उदाहरणासारखे सांगितले जाते, पण दोन्ही प्रकारे कृती होत नाही, म्हणून त्याचा अभावच आहे. "गुणधर्माचे अधिष्ठान" मान्य केले, तरीही काही अंतिम निष्कर्ष येत नाही, कारण केवळ साम्यामुळे अंतिम सत्य ठरत नाही. अस्तित्व हे शाश्वत आहे, असेही सांगितले जाते. आणि जेथे रूप वगैरे आहे, तिथे उलटच दिसते. दोन्ही प्रकारे दोष आढळतात. आणि सर्वस्वी अभावामुळे पूर्ण स्वतंत्रता आहे. जरी समष्टि (एकत्रितपणा) दोघांनी मिळून निर्माण केली, तरीही त्याची प्राप्ती होत नाही. "परस्पर कारणत्वामुळे हे योग्य आहे," असे म्हटले तरी, समष्टिचे अस्तित्व कारण नाहीच. जेव्हा नंतरचे प्रकट होते, तेव्हा आधीचे नाहीसे होते. जर ते अस्तित्वात नसेल, तर प्रतिपादन थांबते; अन्यथा एकाच वेळी दोन्ही राहावे लागेल. विवेकासह किंवा विवेकाशिवायही, निरोध (नाश) प्राप्त होतो, तो कधीच खंडित होत नाही. दोन्ही प्रकारेही दोषच राहतात. आकाशात भेद नाही, म्हणून तेथेही फरक नाही. स्मरणामुळेही हेच समजते. जे अस्तित्वात नाही, त्याचे अस्तित्व नाहीच, कारण ते कुठेच दिसत नाही. आणि या प्रकारे, अगदी उदासीन राहणाऱ्यांनाही हेच अंतिम निष्कर्ष लागू होतात. या प्रकारे, शास्त्राच्या आधाराने आणि तर्काच्या कसोटींवर, आत्म्याचे अद्वैत स्वरूप, त्याची शाश्वतता, स्वतंत्रता आणि सृष्टीच्या हेतूचा गूढ अर्थ उलगडत जातो.