മുന്പുള്ള ക്രമത്തില് നിന്ന് തിരിച്ചായും, അതായത് വിപരീതമായി ക്രമീകരിച്ചാലും അതിന് യുക്തിയുണ്ട്. ചിലര് ചിന്തയും ബോധവും ഇടനിലയില് വരേണ്ടതാണെന്നാണ് ചിഹ്നം കാണിച്ച് പറയുമ്പോള്, അതിന് അംഗീകാരം നല്കാനാവില്ല, കാരണം അവയില് വ്യത്യാസമില്ല. പിന്നെ, ചലിക്കുന്നതും അചലമായതും അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് വ്യത്യാസം പറയുന്നത് എങ്കില്, അതും ഉപമാത്മകമാണ്, അവയുടെ സാന്നിദ്ധ്യവും അഭാവവുമാണ് അങ്ങനെ വിളിക്കപ്പെടാന് കാരണമായത്. ആത്മാവ് ഉല്പ്പാദിക്കപ്പെടുന്നില്ല, കാരണം ശാസ്ത്രവും അതിന്റെ നിത്യത്വവും അതിന് സാക്ഷ്യമാണ്, ബാക്കി എല്ലാം അതുപോലെയല്ല. അതിനാല് തന്നെ, ജ്ഞാതാവ് അങ്ങനെയാണ്. പുറപ്പെടല്, ചലനം, തിരിച്ചുവരവ്—ഇവയില് രണ്ടാമത്തേയും മൂന്നാമത്തേയും ആത്മാവിന്റെ സ്വയം സ്വഭാവം കൊണ്ടാണ്. ചിലര് ചോദിച്ചേക്കാം, സൂക്ഷ്മമായതല്ലേ എന്ന്, ശാസ്ത്രം അങ്ങനെ പറയുന്നു; എന്നാല് അങ്ങനെയല്ല, കാരണം മറ്റൊരു പ്രസംഗം അതിന് ബാധകമാണ്. സ്വന്തം പദവും അളവുമാണ് വ്യത്യാസം കാണിക്കുന്നത്. ഇതില് ചന്ദനത്തോടുള്ള ഉപമ പോലെ യാതൊരു വിരോധവും ഇല്ല. അവസ്ഥയുടെ വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണെന്നു വാദിച്ചാലും, അങ്ങനെയല്ല, കാരണം സ്വീകരണം നടക്കുന്നില്ല; അതു ഹൃദയത്തിലാണ് നിലനില്ക്കുന്നത്. അല്ലെങ്കില് ഗുണം കൊണ്ടാണെന്നുപോലും ലോകത്തില് കാണുന്ന പോലെ വ്യത്യാസം വരാം. സുഗന്ധം പോലെ വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു. പ്രത്യേകമായി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാല് ഗുണങ്ങളുടെ സാരമായിട്ടാണ് ചിലര് അതിനെ വിശിഷ്ടമായി വിളിക്കുന്നത്, ജ്ഞാനികള് എന്നപോലെയാണ്. ആത്മാവിനോടുള്ള ബന്ധം നിലനില്ക്കുന്നിടത്തോളം മാത്രമാണ് ഈ വിശേഷണം ബാധകമാകുന്നത്, അതു കണ്ടുവരുന്നു. പുരുഷത്വം മുതലായവ പോലെ, ഈ സത്ത്വം പ്രകടനത്തോടുള്ള ബന്ധം കൊണ്ടാണ് അങ്ങനെയാകുന്നത്. നിത്യേന ദര്ശനമോ അതിന്റെ അഭാവമോ ഉണ്ടെങ്കില് അല്ലെങ്കില് രണ്ടില് ഒന്നില് മാത്രം പരിമിതമാകേണ്ടതായിരിക്കും, അതിനാല് അങ്ങനല്ല. കര്ത്താവാണ്, കാരണം ശാസ്ത്രത്തിന് അര്ത്ഥമുണ്ട്. എടുത്ത് പുറപ്പെടുന്നതിന്റെ ഉല്ലേഖനം കൊണ്ടും അങ്ങനെയാണ്. കര്മ്മത്തില് വിശേഷണമായി പറയപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെ അല്ലെങ്കില് ഉപദേശത്തിന്റെ ക്രമം മറിഞ്ഞുപോകും. ദര്ശനത്തില് പോലെ, ഇവിടെ യാതൊരു പരിമിതിയും ഇല്ല. ശക്തിയുടെ തെറ്റായ ബോധം ഉണ്ടാകാന് സാധ്യതയുണ്ട്. ലയമില്ലാത്തതുകൊണ്ടും അങ്ങനെയാണ്. ഒരു വൃക്ഷകര്മ്മക്കാരനോടുള്ള ഉപമ പോലെ രണ്ട് രീതിയിലും കാണാം. പരമാത്മാവില് നിന്നാണ് ഇതൊക്കെയെന്ന് ശാസ്ത്രം വ്യക്തമാക്കുന്നു. എന്നാല് ശ്രമം ഉണ്ടായാല് മാത്രമേ ഫലം ഉണ്ടാകൂ; ഇല്ലെങ്കില് നിര്ദേശങ്ങളും നിരോധനങ്ങളും അര്ത്ഥശൂന്യമായിരിക്കും. പലവിധം വിളിക്കപ്പെടുന്നതിനാല് അതിന്റെ ഭാഗമാണ്; ചിലര് അതിനെ കൂലിപ്പണിക്കാരനും ജുവാരിയും പോലെയാണ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. മന്ത്രത്തിലെ പദങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലും അങ്ങനെയാണ്. സ്മൃതികളിലും ഇത് ഓര്മ്മിക്കപ്പെടുന്നു. പക്ഷേ, പരമാത്മാവിന് അങ്ങനെയല്ല, പ്രകാശം മുതലായവ പോലെയാണ് അവസ്ഥ. ജ്ഞാനികളും ഇതേ അനുസ്മരിക്കുന്നു. ശരീരബന്ധം മൂലമാണ് അനുമതിയും നിരോധനവും ഉണ്ടാകുന്നത്, പ്രകാശം മുതലായവയുമായി ഉപമയുള്ളതുപോലെ. തുടർച്ചയില്ലാത്തതില് കലരല് സംഭവിക്കില്ല. അതു വെറും പ്രത്യക്ഷമാണ്. അദൃഷ്ടവിഷയത്തില് സ്ഥിരമായ നിയമമില്ല. ഉദ്ദേശ്യത്തിലും ഇതുപോലെ തന്നെയാണ്. സ്ഥലം വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണെന്നു വാദിച്ചാല് അങ്ങനെയല്ല, കാരണം അതിനകം ഉള്പ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. പ്രാണന്മാരും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. കാരണം, പ്രധാനാര്ഥം സാധ്യമായിട്ടില്ല; ശാസ്ത്രം മുന്പ് തന്നെ ഇതിനെ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്.