બ્રહ્મસૂત્રાણિ

જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાન્ નેતિ ચેન્ નોપાસાત્રૈવિધ્યાદાશ્રિતત્વાદ્ ઇહ તદ્યોગાત્

જો જીવ અને મુખ્ય પ્રાણના લક્ષણો હોવાથી એવું નથી કહેવાય, તો પણ ઉપાસનાની ત્રિવિધતા બંને પર આધારિત હોવાથી અને અહીં એનો સંબંધ સ્પષ્ટ છે.

સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્

સર્વત્ર જાણીતી શીખવણી હોવાથી.

વિવક્ષિતગુણોપપત્તેશ્ ચ

અને ઈચ્છિત ગુણની યોગ્યતા હોવાથી.

અનુપપત્તેસ્ તુ ન શારીરઃ

પણ શરીરધારી આત્મા માટે શક્ય નથી.

કર્મકર્તૃવ્યપદેશાચ્ ચ

અને કર્મકર્તા તરીકે ઓળખાવામાં પણ.

શબ્દવિશેષાત્

શબ્દોની વિશિષ્ટ વાપરાશને કારણે.

સ્મૃતેશ્ ચ

અને સ્મૃતિમાં પણ આવું જ કહેવાયું છે.

અર્ભકૌસ્ત્વાત્ તદ્વ્યપદેશાચ્ ચ નેતિ ચેન્ ન નિચાય્યત્વાદ્ એવં વ્યોમવચ્ ચ

જો કોઈ કહે કે બાળપણ અને એવા સંબોધનને લીધે આવું નથી, તો એ યોગ્ય નથી, કારણ કે એ શીખવાઈ શકે છે, જેમ આકાશમાં થાય છે.

સંભોગપ્રાપ્તિર્ ઇતિ ચેન્ ન વૈશેષ્યાત્

જો કહે કે ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે, તો પણ એ સાચું નથી, કારણ કે એમાં ભિન્નતા છે.

અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્

ખાવનાર, કારણ કે ચાલતાં અને અચલ બંનેને ગ્રહણ કરે છે.

પ્રકરણાચ્ ચ

અને વિષયની ગતિએ પણ.

ગુહાં પ્રવિષ્ટાવ્ આત્માનૌ હિ તદ્દર્શનાત્

બે આત્માઓ ગુહામાં પ્રવેશ કરે છે, કેમ કે આવું દર્શન થાય છે.

વિશેષણાચ્ ચ

અને વિશેષણને લીધે પણ.

અન્તર ઉપપત્તેઃ

અંદર રહેવાથી.

સ્થાનાદિવ્યપદેશાચ્ ચ

અને સ્થાન વગેરેના સંબોધનથી પણ.

સુખવિશિષ્ટાભિધાનાદ્ એવ ચ

અને સુખથી વિશિષ્ટ સંબોધનથી પણ.

અત એવ ચ સ બ્રહ્મ

આથી એ બ્રહ્મ છે.

શ્રુતોપનિષત્કગત્યભિધાનાચ્ ચ

અને ઉપનિષદોમાં વર્ણવેલી ગતિના ઉલ્લેખથી પણ.

અનવસ્થિતેર્ અસંભવાચ્ ચ નેતરઃ

બીજું નથી, કારણ કે એમાં અંત નથી અને શક્ય પણ નથી.

અન્તર્યામ્યધિદૈવાધિલોકાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્

અંતર્યામી, દૈવ, લોક વગેરેમાં એના ગુણોના સંબોધનથી.

ન ચ સ્માર્તમ્ અતદ્ધર્માભિલાપાચ્ છારીરશ્ ચ

અને એ સ્મૃતિમાં વર્ણવાયેલું નથી, કારણ કે એના ગુણો કહેવામાં આવ્યા નથી અને એ શરીરધારી છે.

ઉભયે ઽપિ હિ ભેદેનૈનમ્ અધીયતે

કારણ કે બંનેને અલગ-અલગ રીતે અભ્યાસ કરવામાં આવે છે.

અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃ

કારણ કે અદૃશ્યતા વગેરે ગુણો એના ધર્મ તરીકે જણાવાયા છે.

વિશેષણભેદવ્યપદેશાભ્યાં ચ નેતરૌ

કારણ કે લાયકાત અને ઓળખમાં ફરક છે, એટલે બીજાં બે નથી.

રૂપોપન્યાસાચ્ ચ

અને રૂપની વાત પણ કહી છે.

વૈશ્વાનરઃ સાધારણશબ્દવિશેષાત્

કારણ કે સામાન્ય શબ્દનો ખાસ અર્થ વૈયશ્વાનર માટે જ વપરાયો છે.

સ્મર્યમાણમ્ અનુમાનં સ્યાદ્ ઇતિ

જો કહેવામાં આવે કે સ્મૃતિથી અનુમાન થાય છે, તો એ પણ ચાલે.

શબ્દાદિભ્યો ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠાનાચ્ ચ નેતિ ચેન્ ન તથા દૃષ્ટ્યુપદેશાદ્ અસમ્ભવાત્ પુરુષમપિ ચૈનમ્ અધીયતે

જો કોઈ કહે કે શબ્દ વગેરેથી અંદર સ્થિર છે એટલે આવું નથી, તો એ સાચું નથી; કારણ કે અનુભવ અને ઉપદેશે એવું દેખાય છે, અને એ વ્યક્તિ તરીકે પણ શીખવાય છે.

અત એવ ન દેવતા ભૂતં ચ

આ કારણસર એ દેવતા કે તત્વ નથી.