જ્યોતિર્ આદ્યધિષ્ઠાનં તુ તદામનનાત્પ્રાણવતા શબ્દાત્
પણ એનું આધાર પ્રકાશ વગેરે છે, કારણ કે એવું કહેવામાં આવ્યું છે અને શબ્દથી પણ એ જ અર્થ થાય છે, જેમ પ્રાણ માટે કહેવાય છે.
તસ્ય ચ નિત્યત્વાત્
અને એ ચિરંજીવ છે.
ત ઇન્દ્રિયાણિ તદ્વ્યપદેશાદ્ અન્યત્ર શ્રેષ્ઠાત્
એ બધું ઇન્દ્રિય છે, કારણ કે એ નામથી ઓળખાય છે, શ્રેષ્ઠને છોડીને.
ભેદશ્રુતેર્ વૈલક્ષણ્યાચ્ ચ
શાસ્ત્રમાં ભેદની વાત અને અલગપણું બતાવ્યું છે એટલે.
સંજ્ઞામૂર્તિકૢપ્તિસ્ તુ ત્રિવૃત્કુર્વત ઉપદેશાત્
પણ નામ અને સ્વરૂપની રચના ત્રણ ભાગ કરનાર દ્વારા થાય છે, કારણ કે એવું શાસ્ત્રમાં કહેવાયું છે.
માંસાદિ ભૌમં યથાશબ્દમિતરયોશ્ ચ
માસ વગેરે પૃથ્વીથી બનેલા છે, શાસ્ત્રમાં જે રીતે કહેવાયું છે; બીજાં પણ એ જ રીતે છે.
વૈશેષ્યાત્ તુ તદ્વાદસ્ તદ્વાદઃ
પણ ખાસપણાંને લીધે એ જ મત સાચો છે.
તદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્તઃ પ્રશ્નનિરૂપણાભ્યામ્
જ્યારે અંદરની ઓળખ થાય છે ત્યારે એ આગળ વધે છે, પ્રશ્ન અને નિશ્ચય દ્વારા શાસ્ત્રમાં કહેવાયું છે.
ત્ર્યાત્મકત્વાત્ તુ ભૂયસ્ત્વાત્
પણ કારણ કે એ ત્રણ પ્રકારનું છે અને એમાં વધારે પ્રભાવ છે.
પ્રાણગતેશ્ ચ
અને એ પ્રાણના ગતિ સાથે જોડાયેલું છે.
અગ્ન્યાદિશ્રુતેર્ ઇતિ ચેન્ ન ભાક્તત્વાત્
જો કોઈ અગ્નિ વગેરેના શાસ્ત્રોક્ત ઉલ્લેખ પરથી દલીલ કરે તો એ સાચું નથી, કારણ કે એ માત્ર ઉપમારૂપ છે.
પ્રથમે ઽશ્રવણાદ્ ઇતિ ચેન્ ન તા એવ હ્ય્ ઉપપત્તેઃ
જો કહે કે શરૂઆતમાં એ સાંભળાયું નથી, તો પણ એ સાચું નથી, કારણ કે એ જ વસ્તુઓ યોગ્ય છે.
અશ્રુતત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ નેષ્ટાદિકારિણાં પ્રતીતેઃ
જો કહે કે એ સાંભળાયું નથી, તો પણ એ યોગ્ય નથી, કારણ કે યજ્ઞ વગેરે કરનારાઓના વિષયમાં એ સમજાય છે.
ભાક્તં વાનાત્મવિત્ત્વાત્ તથા હિ દર્શયતિ
અથવા એ ઉપમારૂપ છે, કારણ કે એ આત્મા નથી એવું જાણી શકાય છે; શાસ્ત્ર પણ એ જ બતાવે છે.
કૃતાત્યયે ઽનુશયવાન્ દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યાં યથેતમનેવં ચ
નક્કી કરેલી અવધિ પૂરી થયા પછી, જેમ શાસ્ત્ર અને સ્મૃતિમાં દર્શાવ્યું છે, જેમ કર્મ બાકી હોય તેમ જીવ આગળ વધે છે.
ચરણાદ્ ઇતિ ચેન્ ન તદુપલક્ષણાર્થેતિ કાર્ષ્ણાજિનિઃ
જો પગના આધાર પર વાંધો ઉઠાવાય તો એ યોગ્ય નથી, કારણ કે એ માત્ર ઉદાહરણ માટે છે; કાર્ષ્ણાજિની એમ કહે છે.
આનર્થક્યમ્ ઇતિ ચેન્ ન તદપેક્ષત્વાત્
જો કહે કે એ નિષ્પ્રયોજન છે, તો પણ એ યોગ્ય નથી, કારણ કે એની જરૂર છે.
સુકૃતદુષ્કૃતે એવેતિ તુ બાદરિઃ
માત્ર સારા અને ખરાબ કર્મો માટે જ, એમ બાદરી કહે છે.
અનિષ્ટાદિકારિણામ્ અપિ ચ શ્રુતમ્
અને અનિષ્ટ કર્મ કરનારાઓ અંગે પણ એ શાસ્ત્રોમાં સાંભળાયું છે.
સંયમને ત્વ્ અનુભૂયેતરેષામારોહાવ્ અરોહૌ તદ્ગતિદર્શનાત્
પણ નિયંત્રણ સમયે, બીજાઓ માટે ઉંચે ચઢવું અને નીચે જવું અનુભવાય છે, જેમ ત્યાં ગયેલાઓમાં જોવા મળે છે.
સ્મરન્તિ ચ
અને સ્મૃતિ પણ એનું સ્મરણ કરે છે.
અપિ સપ્ત
અહીંયાં પણ સાત સુધી છે.
તત્રાપિ તદ્વ્યાપારાદવિરોધઃ
ત્યાં પણ એ કાર્યના કારણે કોઈ વિરોધ નથી.
વિદ્યાકર્મણોર્ ઇતિ તુ પ્રકૃતત્વાત્
પણ જ્ઞાન અને કર્મ વિષયક વાતમાં, કારણ કે એ જ વિષય ચાલી રહ્યો છે.
ન તૃતીયે તથોપલબ્ધેઃ
ત્રીજા પ્રકારમાં નથી, કારણ કે એ રીતે જોવા મળતું નથી.
સ્મર્યતે ઽપિ ચ લોકે
અને લોકમાં પણ એનું સ્મરણ થાય છે.
દર્શનાચ્ ચ
અને કારણ કે એ જોવા મળે છે.
તૃતીયશબ્દાવરોધઃ સંશોકજસ્ય
ત્રીજી વાતનો નિયમ એ સુકાઈ ગયેલામાંથી ઉત્પન્ન થયેલ માટે છે.
તત્સ્વાભાવ્યાપત્તિરુપપત્તેઃ
તેનું સ્વાભાવિક રીતે થવું યોગ્ય છે.
નાતિચિરેણ વિશેષાત્
ખાસ ભેદને કારણે બહુ સમય પછી નહીં થાય.