શ્રદ્ધાળુઓ, હવે તમે શ્રવણ કરો કે શાસ્ત્રમાં કઈ રીતે તર્ક અને વિમર્શ દ્વારા આત્મતત્વને સમજાવવામાં આવે છે. પ્રથમ, શાસ્ત્ર કહે છે કે જેમ પથ્થર વગેરેમાં વિભાજન શક્ય નથી, એમ આત્મામાં પણ એ શક્ય નથી. કોઈએ વાંધો ઉઠાવ્યો કે તો વિલય (વિગાળપ) તો જોવા મળે છે, તો શાસ્ત્ર સમજાવે છે કે એ દૂધ જેવું છે—જેમ દૂધમાં રૂપાંતર થાય છે, પણ મૂળ તત્વ અવિનાશી રહે છે, એમ જ આત્માનું પણ છે. આ રીતે દેવતાઓ અને અન્યોમાં જે રીતે છે, એ જ રીતે સમગ્ર જગતમાં પણ છે. જો આત્મામાં ભાગ હોવા જોઈએ એમ માનીએ, તો એ આખા જ્ઞાનમાં વિસંગતિ આવે, અથવા તો જે આત્મા ભાગરહિત છે, એનો વિરુદ્ધ અર્થ થાય. પણ શાસ્ત્રના આધારે આપણે સમજીએ છીએ કે આત્માનું મૂળ સ્ત્રોત શબ્દ છે—અર્થાત્, વેદો દ્વારા જાણવા મળેલું છે. આ આત્મામાં અનેક ગુણો જોવા મળે છે, અને વિરોધી દૃષ્ટિકોણમાં ખામી પણ દેખાય છે. શાસ્ત્રમાં જે ગુણો વર્ણવાયેલા છે, એ બધા આત્મામાં જોવા મળે છે. જો કોઈ કહે કે આત્મામાં અંગો નથી, એટલે એ ગુણો શક્ય નથી—તો એ પ્રશ્નનો જવાબ પહેલેથી જ આપવામાં આવ્યો છે. એવું નથી, કારણ કે આત્મામાં કોઈક હેતુ છે. જેમ દુનિયામાં અનેક ક્રિયાઓ માત્ર રમણ માટે થાય છે, એમ જ સર્જન પણ માત્ર લીલા માટે થાય છે. આમાં કોઈ પક્ષપાત કે ક્રૂરતા નથી, કારણ કે બધું અન્ય પર આધાર રાખે છે—જેમ શાસ્ત્ર દર્શાવે છે. જો કોઈ કહે કે કર્મોનું વિતરણ નથી થતું, તો એ પણ યોગ્ય નથી, કારણ કે કર્મો અનાદિ છે અને એ રીતે જ અનુભવાય છે. આ રીતે બધા ગુણો આત્મામાં શક્ય છે. હવે, જો કોઈ તર્ક દ્વારા કહે કે વ્યવસ્થા શક્ય નથી, તો અનુમાન પણ યોગ્ય નથી, અને ક્રિયા પણ શક્ય નથી. જો દૂધ અને પાણી જેવા ઉદાહરણ આપે, તો પણ એ વાંધો રહે છે. વિભાજન સાબિત નથી, આધાર પણ નથી. અને કારણ કે બીજે ક્યાંય આવું જોવા નથી મળતું, એ ઘાસ વગેરે જેવું નથી. જો મનુષ્ય અને પથ્થર જેવું ઉદાહરણ આપે, તો પણ એ વાંધો યથાવત્ રહે છે. મુખ્ય તત્વ તરીકે સંબંધ પણ શક્ય નથી. અનુમાનથી પણ જ્ઞાન શક્તિનો અભાવ હોવાથી, એ યોગ્ય નથી. અને જો સ્વીકારી પણ લઈએ, તો પણ વસ્તુનું અસ્તિત્વ નથી. વિરોધાભાસથી એ અસંગત થાય છે. ક્યારેક મોટા અને લાંબા, નાના અને ટૂંકા જેવી ઉપમા આપે, પણ બંને રીતે ક્રિયા શક્ય નથી; તેથી એનો અભાવ છે. અને સમાનતા પરથી અવ્યાખ્યેયતાનો સ્વીકાર થાય છે, એટલે અંતિમતા નથી. અસ્તિત્વ તો શાશ્વત છે. પણ સ્વરૂપ અને અન્ય ગુણોથી વિરુદ્ધ પણ જોવા મળે છે. બંને રીતે ખામી રહે છે. પૂર્ણ અસંગતતાથી સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા છે. જો ધારો કે બંનેના સંયોજનથી ફળ મળે છે, તો એ પ્રાપ્ત થતું નથી. જો પરસ્પર કારણભૂતતા યોગ્ય માનીયે, તો પણ સંયોજનનું અસ્તિત્વ કારણ નથી. અને જ્યારે પાછળનું પ્રગટ થાય છે, ત્યારે પહેલાનું નાશ પામે છે. જો એ અસ્તિત્વમાં નથી, તો દાવો અટકાય છે; નહિતર એક સાથે બને છે. વિવેક સાથે કે વિના, બંને રીતે નિર્વાણ પ્રાપ્ત થવું અટકતું નથી. અને બંને રીતે ખામી રહે છે. આકાશમાં પણ કોઈ ભેદ નથી. સ્મરણથી પણ એ જ વાત સાબિત થાય છે. જેનું અસ્તિત્વ નથી, એ જોવા મળતું નથી; એટલે એનું અસ્તિત્વ નથી. અને આ રીતે, નિષ્ક્રિય અને નિરસ લોકો માટે પણ એ જ નિષ્કર્ષ લાગુ પડે છે. આ રીતે શાસ્ત્ર તર્ક અને ઉદાહરણ દ્વારા આત્મતત્વની અખંડતા, શાશ્વતતા અને સ્વતંત્રતા સ્પષ્ટ કરે છે.