श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्

व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः । परर्द्धिः परमस्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः

जो दृढ निश्चय आहे, आधार आहे, स्वरूप आहे, स्थान देणारा आहे, कायमचा आहे, अपरंपार संपत्तीचा आहे, अगदी स्पष्ट आहे, समाधानी आहे, पोषक आहे, आणि ज्याची दृष्टी मंगल आहे.

रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोऽनयः । (विरामो विरतो) वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः

जो आनंद देतो, विश्रांती देतो, ज्याच्यात आसक्ती नाही, जो मार्ग आहे, ज्याला मार्गदर्शन करता येते, जो मार्गदर्शक आहे, जो चुकीच्या मार्गावर नेणारा नाही, जो वीर आहे, शक्तिमानांमध्ये श्रेष्ठ आहे, धर्म आहे आणि धर्माचे सर्वोत्तम जाणणारा आहे.

वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः । हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः

जो वैकुंठ आहे, पुरुष आहे, प्राण आहे, प्राण देणारा आहे, ओंकार आहे, व्यापक आहे, हिरण्यगर्भ आहे, शत्रूंचा नाश करणारा आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे, वायूसारखा आहे, आणि सर्वसामान्य ज्ञानापलीकडचा आहे.

ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः । उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः

तो ऋतू आहे, सुंदर दृष्टी असलेला आहे, काळ आहे, सर्वश्रेष्ठ स्वामी आहे, सर्वकाही मिळवणारा आहे; तो प्रचंड आहे, वर्ष आहे, कुशल आहे, विश्रांती आहे आणि सर्वत्र कुशल आहे.

विस्तारः स्थावरस्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम् । अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः

तो विस्तार आहे, स्थिर आणि अढळ आहे, माप आहे, नाश न होणारे बीज आहे; अर्थ आहे, निरर्थकता आहे, मोठा खजिना आहे, मोठा आनंद आहे आणि मोठे धन आहे.

अनिर्विण्णः स्थविष्ठोऽभूर्धर्मयूपो महामखः । नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः

तो कधीही कंटाळत नाही, अत्यंत बलवान आहे, पृथ्वी आहे, धर्माचा आधार आहे, महान यज्ञ आहे; तारकांचा आधार आहे, तारकांचा स्वामी आहे, सहनशील आहे, कृश आहे आणि सर्वांना चालना देणारा आहे.

यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः । सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम्

तो यज्ञ आहे, पूजिला जाणारा आहे, मोठ्या प्रमाणावर पूजिला जाणारा आहे, विधी आहे, यज्ञसत्र आहे, सज्जनांचा मार्ग आहे; सर्व काही पाहणारा आहे, मुक्त आत्मा आहे, सर्वज्ञ आहे आणि श्रेष्ठ ज्ञान आहे.

सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् । मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारणः

जो आपले व्रत पाळतो, ज्याचा चेहरा प्रसन्न आहे, जो अगदी सूक्ष्म आहे, ज्याचा आवाज मधुर आहे, जो आनंद देतो, जो खरा मित्र आहे; जो सर्वांच्या मनाला आकर्षित करतो, ज्याने रागावर विजय मिळवला आहे, ज्याचे हात बलवान आहेत, आणि जो सर्वांचा नाश करणारा आहे.

स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् । वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः

जो झोप आणतो, स्वतःवर नियंत्रण ठेवतो, सर्वत्र आहे, अनेक रूपे घेतो, अनेक कामे करतो; जो वर्ष आहे, जो प्रेमळ आहे, जो वासरांचा रक्षक आहे, ज्याच्यात मौल्यवान रत्न आहे, आणि जो संपत्तीचा स्वामी आहे.

धर्मगुब्धर्मकृद्धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम् । अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः

जो धर्माचे रक्षण करतो, जो धर्माने वागतो, जो धर्मात स्थिर आहे; जो सत्य आणि असत्य, नाशवंत आणि अविनाशी अशा दोन्ही स्वरूपात आहे; जो कोणालाही समजत नाही, ज्याच्याकडे हजार किरण आहेत, जो सृष्टीकर्ता आहे, आणि ज्याने सर्व चिन्हे निश्चित केली आहेत.

गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः । आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः

जो सूर्याच्या किरणांचा चक्र आहे, जो शुद्धतेत वास करतो, जो सिंह आहे, जो सर्व जीवांचा मोठा स्वामी आहे; जो आद्य देव आहे, महान देव आहे, देवांचा स्वामी आहे, आणि देवांचे पालन करणाऱ्यांचा गुरु आहे.

उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः । शरीरभूतभृद्भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः

तो सर्वश्रेष्ठ, पृथ्वीचा रक्षक, सर्वांचा सांभाळ करणारा आहे; ज्ञानाने प्राप्त होणारा, फार प्राचीन; सर्व शरीरधारकांचे पालन करणारा आणि त्यांचा उपभोग घेणारा, वानरांचा स्वामी आणि फार उदार दान करणारा आहे.

सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित्पुरुसत्तमः । विनयो जयः सत्यसन्धो दाशार्हः सात्वताम्पतिः

तो सोमरस पिणारा, अमृत पिणारा, स्वतः सोमरस आहे; अनेकांना जिंकणारा, सर्व पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ; नम्र, नेहमी विजयी, सत्यप्रतिज्ञ, दाशार्ह वंशातील आणि सात्वतांचा स्वामी आहे.

विनियोज्यः जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः । अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयोऽन्तकः

तो नियमनास पात्र, जीव, नम्र, साक्षी, मुक्ती देणारा, अपार पावलांचा; समुद्रासारखा, अनंत स्वरूपाचा, महासागरावर विश्रांती घेणारा आणि सर्वाचा अंत करणारा आहे.

अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः । आनन्दो नन्दनो नन्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः

तो अजन्मा, अत्यंत मूल्यवान, स्वभावतःच असलेला, शत्रूंना जिंकणारा, आनंद देणारा; परमानंद, आनंदाचा स्रोत, आनंदस्वरूप, सत्यधर्म पाळणारा आणि तीन पावलांत त्रैलोक्य व्यापणारा आहे.

महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः । त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाशृङ्गः कृतान्तकृत्

महर्षी कपिलाचार्य, कृतज्ञ, पृथ्वीचा स्वामी, तीन पावलांनी जग व्यापणारा, देवांचा प्रमुख, मोठ्या शृंगांचा, मृत्यूचा नाश करणारा.

महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी । गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः

महावराह, गोविंदा, सुंदर सैन्य असलेला, सोन्याच्या कड्या घालणारा, गूढ, खोल, अगम्य, लपलेला, चक्र व गदा धारण करणारा.

वेधाः स्वाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः सङ्कर्षणोऽच्युतः । वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः

सृष्टीकर्ता, शुभ अंग असलेला, अजिंक्य, कृष्ण, दृढ, संकर्षण, अच्युत, वरुण, वरुणपुत्र, वृक्ष, कमळासारखी डोळे असलेला, महान मनाचा.

भगवान् भगहाऽऽनन्दी वनमाली हलायुधः । आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः

भगवान, भाग्याचा नाश करणारा, आनंदी, वनमाळा घालणारा, हल धारण करणारा, आदित्य, तेजस्वी सूर्य, सहनशील, सर्वांत उत्तम गती असलेला.

सुधन्वा खण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रदः । दिवस्पृक् सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः

जो उत्तम धनुष्य धारण करतो, जो परशुने सर्वकाही छेदतो, जो अत्यंत कठोर आहे, जो धन देतो; जो आकाशाला स्पर्श करतो, सर्व काही पाहतो, जो व्यास आहे, वाणीचा स्वामी आहे आणि ज्याचा जन्म कधीच झाला नाही.

(दिविस्पृक्) त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक् । संन्यासकृच्छमः शान्तो निष्ठा शान्तिः परायणम्

जो त्रिसामा आहे, साम गाणारा आहे, साम आहे; जो मोक्ष आहे, औषध आहे, वैद्य आहे; जो संन्यास घेतो, संयमी आहे, शांत आहे; जो अंतिम ध्येय आहे, शांतता आहे आणि सर्वोच्च आश्रय आहे.

शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः । गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः

ज्याचे अंग शुभ आहेत, जो शांतता देतो, जो सृष्टीचा कर्ता आहे; जो आनंद देतो, कमळात वास करतो; जो गायींचा रक्षक आहे, गायींचा स्वामी आहे, जो सर्वांचे रक्षण करतो; ज्याचे डोळे वृषासारखे आहेत, जो वृषाला प्रिय आहे.

अनिवर्ती निवृत्तात्मा सङ्क्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः । श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतांवरः

जो कधीच मागे फिरत नाही, ज्याचे मन सर्व विषयांतून मागे घेतले आहे, जो सर्वकाही संक्षिप्त करतो, जो कल्याण करतो, जो मंगल आहे; ज्याच्या छातीवर श्रीवत्साचा चिन्ह आहे, जो लक्ष्मीचा निवास आहे, लक्ष्मीचा पती आहे आणि सर्व संपन्नांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः । श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमाँल्लोकत्रयाश्रयः

समृद्धी देणारा, समृद्धीचा स्वामी, समृद्धीचे निवासस्थान, समृद्धीचा खजिना, समृद्धी प्रकट करणारा, समृद्धी धारण करणारा, समृद्धी देणारा, श्रेष्ठ कल्याण, समृद्धीने युक्त, तिन्ही लोकांचे आश्रय.

स्वक्षः स्वङ्गः शतानन्दो नन्दिर्ज्योतिर्गणेश्वरः । विजितात्माऽविधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्नसंशयः

सुंदर डोळे असलेला, सुंदर अंग असलेला, शंभर आनंदांचा अनुभवणारा, आनंदाचा स्रोत, प्रकाशांच्या समूहांचा स्वामी, स्वतःवर विजय मिळवलेला, कोणाच्याही अधीन नसलेला, उत्तम कीर्ती असलेला, सर्व शंका नाहीशी केलेला.

उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतस्थिरः । भूशयो भूषणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः

उच्च स्थानावर पोहोचलेला, सर्वत्र डोळे असलेला, कोणाच्याही अधीन नसलेला, शाश्वत आणि स्थिर, पृथ्वीवर विसावणारा, पृथ्वीचे भूषण, समृद्धी, दुःखरहित, दुःखाचा नाश करणारा.

अर्चिष्मानर्चितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः । अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः

तेजस्वी, पूजिला गेलेला, संपत्तीचा कलश, निर्मळ मनाचा, शुद्ध करणारा, कोणाच्याही अडथळ्याशिवाय, युद्धात अजिंक्य, प्रद्युम्न, अपरिमित पराक्रम असलेला.

कालनेमिनिहा वीरः शौरिः शूरजनेश्वरः । त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः

कालनेमिला ठार करणारा, पराक्रमी, शूर, शूरांच्या राजा, तिन्ही लोकांचा आत्मा, तिन्ही लोकांचा स्वामी, केशव, केशीचा वध करणारा, हरि.

कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः । अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः

कामाचा देव, इच्छा जपणारा, इच्छुक, प्रिय, धर्मशास्त्र घडवणारा, ज्याचे रूप वर्णन करता येत नाही असा, विष्णु, धाडसी, अनंत, धन जिंकणारा.