श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्

भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनलः । कामहा कामकृत्कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः

जे भूत, भविष्य आणि वर्तमान यांचे स्वामी आहेत; जे वारा आहेत, जे शुद्ध करणारे आहेत, जे अग्नी आहेत; जे इच्छा नष्ट करणारे, इच्छा पूर्ण करणारे, प्रिय, स्वतः इच्छा असलेले, इच्छा देणारे आणि सर्वांचे प्रभू आहेत.

युगादिकृद्युगावर्तो नैकमायो महाशनः । अदृश्यो व्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनन्तजित्

तो युगांचा आरंभ करणारा आहे, काळाच्या फेर्‍यांना फिरवणारा, अनेक प्रकारच्या मायांचा स्वामी, सर्व काही गिळणारा, अदृश्य पण प्रकट रूपात दिसणारा, हजारो शत्रूंवर विजय मिळवणारा आणि अनंतावरही जिंकणारा आहे.

इष्टोऽविशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषो वृषः । क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधरः

तो सर्वांना प्रिय आहे, पण कोणत्याही भेदभावाशिवाय; सज्जन लोकांचा आवडता, शिरावर केशरजडित मुकुट असलेला, नहुषाचा वंशज, धर्मरूपी वृषभ, रागाचा नाश करणारा, राग निर्माण करणारा, सर्व कर्म करणारा, ज्याच्या बाहूंत संपूर्ण विश्व आहे आणि जो पृथ्वीला धारण करणारा आहे.

अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः । अपांनिधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः

तो कधीही न ढळणारा, सर्वत्र प्रसिद्ध, प्राणस्वरूप, प्राण देणारा, वासवाचा म्हणजे इंद्राचा लहान भाऊ, पाण्याचा अथांग सागर, सर्वांचा आधार, कधीही असावधान न होणारा आणि नेहमीच स्थिर असणारा आहे.

स्कन्दः स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वायुवाहनः । वासुदेवो बृहद्भानुरादिदेवः पुरन्दरः

तो स्कंद आहे, स्कंदाला धारण करणारा आहे, सर्वांचा भार वाहणारा आहे, वर देणारा आहे, वाऱ्यासोबत संचार करणारा आहे, वासुदेव आहे, प्रचंड तेजस्वी आहे, आदिदेव आहे आणि नगरांचा संहार करणारा आहे.

अशोकस्तारणस्तारः शूरः शौरिर्जनेश्वरः । अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः

जो दुःखरहित आहे, जो तारक आहे, जो सर्वांना वाचवतो, जो पराक्रमी आहे, शूराचा पुत्र आहे, लोकांचा स्वामी आहे; जो नेहमी अनुकूल असतो, शंभर वेळा फिरणारा, कमळासारख्या हातांचा आणि कमळासारख्या डोळ्यांचा आहे.

पद्मनाभोऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत् । महर्द्धिरृद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः

ज्याच्या नाभीतून कमळ उमलले आहे, ज्याचे डोळे कमळासारखे आहेत, जो कमळातून जन्मलेला आहे, जो सर्व शरीरांचे पालन करणारा आहे; ज्याच्याकडे मोठी समृद्धी आहे, जो समृद्ध आहे, ज्याचा आत्मा प्राचीन आहे, ज्याचे डोळे मोठे आहेत आणि ज्याच्या ध्वजावर गरुड आहे.

अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः । सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान् समितिञ्जयः

जो कोणाशीही तुलना करता येणार नाही असा आहे, जो बलवानांचा नाश करणारा आहे, जो भयंकर आहे, जो काळ जाणणारा आहे, जो होम स्वीकारतो आणि हवि घेणारा आहे; ज्याच्याकडे सर्व शुभ चिन्हे आहेत, जो लक्ष्मीचा स्वामी आहे आणि जो युद्धात नेहमी जिंकतो.

विक्षरो रोहितो मार्गो हेतुर्दामोदरः सहः । महीधरो महाभागो वेगवानमिताशनः

जो कधीही नाश न होणारा आहे, ज्याचा रंग तांबडा आहे, जो मार्ग दाखवतो, जो सर्वांचा कारण आहे, ज्याच्या कमरेला दोरी आहे, जो सहनशील आहे; जो पृथ्वीला धरून ठेवतो, ज्याचे भाग्य मोठे आहे, जो अतिशय वेगवान आहे आणि ज्याची भूक अमाप आहे.

उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः । करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गुहः

जो सर्वांचा उगम आहे, जो सृष्टीला हालवतो, जो दैवी आहे, श्रीमंतीचे मूळ आहे, जो सर्वश्रेष्ठ ईश्वर आहे, कारण, निमित्त, कर्ता, वेगळ्या प्रकारे निर्माण करणारा, अगम्य आणि गूढ असा तोच आहे.

व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः । परर्द्धिः परमस्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः

जो दृढ निश्चय आहे, आधार आहे, स्वरूप आहे, स्थान देणारा आहे, कायमचा आहे, अपरंपार संपत्तीचा आहे, अगदी स्पष्ट आहे, समाधानी आहे, पोषक आहे, आणि ज्याची दृष्टी मंगल आहे.

रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोऽनयः । (विरामो विरतो) वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः

जो आनंद देतो, विश्रांती देतो, ज्याच्यात आसक्ती नाही, जो मार्ग आहे, ज्याला मार्गदर्शन करता येते, जो मार्गदर्शक आहे, जो चुकीच्या मार्गावर नेणारा नाही, जो वीर आहे, शक्तिमानांमध्ये श्रेष्ठ आहे, धर्म आहे आणि धर्माचे सर्वोत्तम जाणणारा आहे.

वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः । हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः

जो वैकुंठ आहे, पुरुष आहे, प्राण आहे, प्राण देणारा आहे, ओंकार आहे, व्यापक आहे, हिरण्यगर्भ आहे, शत्रूंचा नाश करणारा आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे, वायूसारखा आहे, आणि सर्वसामान्य ज्ञानापलीकडचा आहे.

ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः । उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः

तो ऋतू आहे, सुंदर दृष्टी असलेला आहे, काळ आहे, सर्वश्रेष्ठ स्वामी आहे, सर्वकाही मिळवणारा आहे; तो प्रचंड आहे, वर्ष आहे, कुशल आहे, विश्रांती आहे आणि सर्वत्र कुशल आहे.

विस्तारः स्थावरस्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम् । अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः

तो विस्तार आहे, स्थिर आणि अढळ आहे, माप आहे, नाश न होणारे बीज आहे; अर्थ आहे, निरर्थकता आहे, मोठा खजिना आहे, मोठा आनंद आहे आणि मोठे धन आहे.

अनिर्विण्णः स्थविष्ठोऽभूर्धर्मयूपो महामखः । नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः

तो कधीही कंटाळत नाही, अत्यंत बलवान आहे, पृथ्वी आहे, धर्माचा आधार आहे, महान यज्ञ आहे; तारकांचा आधार आहे, तारकांचा स्वामी आहे, सहनशील आहे, कृश आहे आणि सर्वांना चालना देणारा आहे.

यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः । सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम्

तो यज्ञ आहे, पूजिला जाणारा आहे, मोठ्या प्रमाणावर पूजिला जाणारा आहे, विधी आहे, यज्ञसत्र आहे, सज्जनांचा मार्ग आहे; सर्व काही पाहणारा आहे, मुक्त आत्मा आहे, सर्वज्ञ आहे आणि श्रेष्ठ ज्ञान आहे.

सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् । मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारणः

जो आपले व्रत पाळतो, ज्याचा चेहरा प्रसन्न आहे, जो अगदी सूक्ष्म आहे, ज्याचा आवाज मधुर आहे, जो आनंद देतो, जो खरा मित्र आहे; जो सर्वांच्या मनाला आकर्षित करतो, ज्याने रागावर विजय मिळवला आहे, ज्याचे हात बलवान आहेत, आणि जो सर्वांचा नाश करणारा आहे.

स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् । वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः

जो झोप आणतो, स्वतःवर नियंत्रण ठेवतो, सर्वत्र आहे, अनेक रूपे घेतो, अनेक कामे करतो; जो वर्ष आहे, जो प्रेमळ आहे, जो वासरांचा रक्षक आहे, ज्याच्यात मौल्यवान रत्न आहे, आणि जो संपत्तीचा स्वामी आहे.

धर्मगुब्धर्मकृद्धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम् । अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः

जो धर्माचे रक्षण करतो, जो धर्माने वागतो, जो धर्मात स्थिर आहे; जो सत्य आणि असत्य, नाशवंत आणि अविनाशी अशा दोन्ही स्वरूपात आहे; जो कोणालाही समजत नाही, ज्याच्याकडे हजार किरण आहेत, जो सृष्टीकर्ता आहे, आणि ज्याने सर्व चिन्हे निश्चित केली आहेत.

गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः । आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः

जो सूर्याच्या किरणांचा चक्र आहे, जो शुद्धतेत वास करतो, जो सिंह आहे, जो सर्व जीवांचा मोठा स्वामी आहे; जो आद्य देव आहे, महान देव आहे, देवांचा स्वामी आहे, आणि देवांचे पालन करणाऱ्यांचा गुरु आहे.

उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः । शरीरभूतभृद्भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः

तो सर्वश्रेष्ठ, पृथ्वीचा रक्षक, सर्वांचा सांभाळ करणारा आहे; ज्ञानाने प्राप्त होणारा, फार प्राचीन; सर्व शरीरधारकांचे पालन करणारा आणि त्यांचा उपभोग घेणारा, वानरांचा स्वामी आणि फार उदार दान करणारा आहे.

सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित्पुरुसत्तमः । विनयो जयः सत्यसन्धो दाशार्हः सात्वताम्पतिः

तो सोमरस पिणारा, अमृत पिणारा, स्वतः सोमरस आहे; अनेकांना जिंकणारा, सर्व पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ; नम्र, नेहमी विजयी, सत्यप्रतिज्ञ, दाशार्ह वंशातील आणि सात्वतांचा स्वामी आहे.

विनियोज्यः जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः । अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयोऽन्तकः

तो नियमनास पात्र, जीव, नम्र, साक्षी, मुक्ती देणारा, अपार पावलांचा; समुद्रासारखा, अनंत स्वरूपाचा, महासागरावर विश्रांती घेणारा आणि सर्वाचा अंत करणारा आहे.

अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः । आनन्दो नन्दनो नन्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः

तो अजन्मा, अत्यंत मूल्यवान, स्वभावतःच असलेला, शत्रूंना जिंकणारा, आनंद देणारा; परमानंद, आनंदाचा स्रोत, आनंदस्वरूप, सत्यधर्म पाळणारा आणि तीन पावलांत त्रैलोक्य व्यापणारा आहे.

महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः । त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाशृङ्गः कृतान्तकृत्

महर्षी कपिलाचार्य, कृतज्ञ, पृथ्वीचा स्वामी, तीन पावलांनी जग व्यापणारा, देवांचा प्रमुख, मोठ्या शृंगांचा, मृत्यूचा नाश करणारा.

महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी । गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः

महावराह, गोविंदा, सुंदर सैन्य असलेला, सोन्याच्या कड्या घालणारा, गूढ, खोल, अगम्य, लपलेला, चक्र व गदा धारण करणारा.

वेधाः स्वाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः सङ्कर्षणोऽच्युतः । वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः

सृष्टीकर्ता, शुभ अंग असलेला, अजिंक्य, कृष्ण, दृढ, संकर्षण, अच्युत, वरुण, वरुणपुत्र, वृक्ष, कमळासारखी डोळे असलेला, महान मनाचा.

भगवान् भगहाऽऽनन्दी वनमाली हलायुधः । आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः

भगवान, भाग्याचा नाश करणारा, आनंदी, वनमाळा घालणारा, हल धारण करणारा, आदित्य, तेजस्वी सूर्य, सहनशील, सर्वांत उत्तम गती असलेला.