શ્રીવિષ્ણુસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

મહાક્રમો મહાકર્મા મહાતેજા મહોરગઃ । મહાક્રતુર્મહાયજ્વા મહાયજ્ઞો મહાહવિઃ

વિશાળ પગલાં ભરનાર, મહાન કર્મો કરનાર, મહાન તેજવાળું, મહાન સર્પ, મહાન યજ્ઞો કરનાર, મહાન યજ્ઞકર્તા, મહાન યજ્ઞ અને મહાન હવનરૂપ છે.

સ્તવ્યઃ સ્તવપ્રિયઃ સ્તોત્રં સ્તુતિઃ સ્તોતા રણપ્રિયઃ । પૂર્ણઃ પૂરયિતા પુણ્યઃ પુણ્યકીર્તિરનામયઃ

જેની સ્તુતિ કરવી યોગ્ય છે, જેને ભજન ગાવું ગમે છે, જે પોતે જ સ્તુતિરૂપ છે, જે પ્રશંસા છે અને જે પ્રશંસા કરે છે; જે યુદ્ધમાં આનંદ મેળવે છે, સંપૂર્ણ છે, પૂર્ણતા આપે છે, પુણ્યવાન છે, પુણ્યથી પ્રસિદ્ધ છે અને જેને કોઈ રોગ નથી.

મનોજવસ્તીર્થકરો વસુરેતા વસુપ્રદઃ । વસુપ્રદો વાસુદેવો વસુર્વસુમના હવિઃ

જે મન જેટલો ઝડપી છે, તીર્થોને પવિત્ર બનાવે છે, ધનની ઉત્પત્તિ છે, ધન આપે છે, ખજાનાની આપનાર છે, વસુદેવના પુત્ર છે, ધનની સાર છે, ઉદાર મનવાળો છે અને યજ્ઞમાં અર્પણ થતો હવિ છે.

સદ્ગતિઃ સત્કૃતિઃ સત્તા સદ્ભૂતિઃ સત્પરાયણઃ । શૂરસેનો યદુશ્રેષ્ઠઃ સન્નિવાસઃ સુયામુનઃ

જે સારા માર્ગે લઈ જાય છે, સજ્જનો દ્વારા સન્માન પામે છે, જે સત્તા છે, સાચી અવસ્થા છે, સજ્જનોનો શ્રેષ્ઠ આશ્રય છે; શૂરસેન વંશના મુખ્ય છે, યદુઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, સાચો નિવાસ છે અને યમુનાને પવિત્ર બનાવે છે.

ભૂતાવાસો વાસુદેવઃ સર્વાસુનિલયોઽનલઃ । દર્પહા દર્પદો દૃપ્તો દુર્ધરોઽથાપરાજિતઃ

જે બધા જીવનો નિવાસ છે, વસુદેવના પુત્ર છે, સર્વ આત્માઓનો આધાર છે, અગ્નિરૂપ છે, અભિમાનનો નાશક છે, ગૌરવ આપનાર છે, ગર્વિત છે, જેને જીતવું અઘરું છે અને જે ક્યારેય પરાજિત થતો નથી.

વિશ્વમૂર્તિર્મહામૂર્તિર્દીપ્તમૂર્તિરમૂર્તિમાન્ । અનેકમૂર્તિરવ્યક્તઃ શતમૂર્તિઃ શતાનનઃ

જેનું સ્વરૂપ આખું વિશ્વ છે, જેનું રૂપ મહાન છે, જેનું રૂપ તેજસ્વી છે, જે સ્વરૂપથી પર છે; જે અનેક સ્વરૂપ ધરાવે છે, જે અવ્યક્ત છે, જેના અનેક રૂપો છે, અને જેના અનેક મુખો છે.

એકો નૈકઃ સવઃ કઃ કિં યત્ તત્પદમનુત્તમમ્ । લોકબન્ધુર્લોકનાથો માધવો ભક્તવત્સલઃ

જે એક છે, અનેક છે; જે બધું છે, કોણ છે, શું છે, અને જે સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે; જે જગતનો મિત્ર છે, જગતનો સ્વામી છે, માધવ છે અને ભક્તોને પ્રેમ કરનાર છે.

સુવર્ણવર્ણો હેમાઙ્ગો વરાઙ્ગશ્ચન્દનાઙ્ગદી । વીરહા વિષમઃ શૂન્યો ઘૃતાશીરચલશ્ચલઃ

જેનું વર્ણ સોનાની જેમ છે, જેના અંગો સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, જેના અંગો સુંદર છે, જે ચંદનથી શોભાયમાન છે; જે વીરોને સંહારનાર છે, જે બેસમો છે, શૂન્ય છે, ઘી પીવનાર છે, સ્થિર અને ચંચળ બંને છે.

અમાની માનદો માન્યો લોકસ્વામી ત્રિલોકધૃક્ । સુમેધા મેધજો ધન્યઃ સત્યમેધા ધરાધરઃ

જેમાં અહંકાર નથી, જે માન આપે છે, જે માન પાત્ર છે, જે લોકનો સ્વામી છે, ત્રણેય લોકને ધારણ કરનાર છે; જેની બુદ્ધિ ઉત્તમ છે, બુદ્ધિમાંથી જન્મેલો છે, ધન્ય છે, જેનું જ્ઞાન સત્ય છે અને ધરતીને ધારણ કરનાર છે.

તેજોવૃષો દ્યુતિધરઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ । પ્રગ્રહો નિગ્રહો વ્યગ્રો નૈકશૃઙ્ગો ગદાગ્રજઃ

તે જે પ્રકાશ વરસાવે છે, જે તેજથી ભરેલો છે, બધા શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; જે નિયંત્રણ કરે છે, દમન કરે છે, ઝડપથી ચાલે છે, અનેક શૃંગ ધરાવે છે અને ગદા નો મોટો ભાઈ છે.

ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્બાહુશ્ચતુર્વ્યૂહશ્ચતુર્ગતિઃ । ચતુરાત્મા ચતુર્ભાવશ્ચતુર્વેદવિદેકપાત્

તે ચાર રૂપ ધરાવે છે, ચાર હાથ છે, ચાર પ્રકારના પ્રગટ થાય છે અને ચાર માર્ગો છે; તેની સ્વભાવ પણ ચાર પ્રકારની છે, ચાર પ્રકારના જીવન છે, ચાર વેદ જાણે છે અને એક પગ પર ઊભો રહે છે.

સમાવર્તોઽનિવૃત્તાત્મા દુર્જયો દુરતિક્રમઃ । દુર્લભો દુર્ગમો દુર્ગો દુરાવાસો દુરારિહા

તે જે ચક્રની જેમ સતત ફરતો રહે છે, જેનું સ્વરૂપ ક્યારેય પાછું ફરતું નથી, જેને જીતવું અશક્ય છે, જેને પાર કરવું મુશ્કેલ છે; જે મેળવવો અઘરો છે, નજીક જવું મુશ્કેલ છે, કિલ્લા જેવો છે, રહેવું અઘરું છે અને દૂષ્કર શત્રુઓનો નાશ કરે છે.

શુભાઙ્ગો લોકસારઙ્ગઃ સુતન્તુસ્તન્તુવર્ધનઃ । ઇન્દ્રકર્મા મહાકર્મા કૃતકર્મા કૃતાગમઃ

તે શુભ અંગો ધરાવે છે, જગતનો સાર છે, નાજુક દોરો જેવો છે અને દોરો વધારતો છે; ઇન્દ્ર જેવા કાર્યો કરે છે, મહાન કાર્યો કરે છે, પૂર્ણ કાર્યો કરે છે અને પૂર્ણ શાસ્ત્રો જાણે છે.

ઉદ્ભવઃ સુન્દરઃ સુન્દો રત્નનાભઃ સુલોચનઃ । અર્કો વાજસનઃ શૃઙ્ગી જયન્તઃ સર્વવિજ્જયી

જે જન્મનો મૂળ છે, સુંદર છે, મનમોહક છે, જેનું નાભિ રત્ન જેવું છે, સુંદર આંખો ધરાવે છે, જે સૂર્ય છે, પોષણ આપનાર છે, શૃંગ ધરાવે છે, વિજયી છે અને બધાને જાણીને જીતે છે.

સુવર્ણબિન્દુરક્ષોભ્યઃ સર્વવાગીશ્વરેશ્વરઃ । મહાહ્રદો મહાગર્તો મહાભૂતો મહાનિધિઃ

જે સોનાની બિંદુ જેવો છે, અડગ છે, બધાં વાણીના સ્વામીઓનો સ્વામી છે, મહાન સરોવર છે, મહાન ખાડો છે, મહાન તત્વ છે અને મહાન ખજાનો છે.

કુમુદઃ કુન્દરઃ કુન્દઃ પર્જન્યઃ પાવનોઽનિલઃ । અમૃતાશોઽમૃતવપુઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વતોમુખઃ

જે પૃથ્વી પર આનંદ આપે છે, સુખ આપે છે, કુંદ ફૂલ જેવો શુદ્ધ છે, વરસાદ આપે છે, પવિત્ર કરે છે, પવન છે, અમર ઈચ્છાઓ ધરાવે છે, અમર સ્વરૂપ ધરાવે છે, બધું જાણે છે અને સર્વ દિશામાં છે.

સુલભઃ સુવ્રતઃ સિદ્ધઃ શત્રુજિચ્છત્રુતાપનઃ । ન્યગ્રોધોઽદુમ્બરોઽશ્વત્થશ્ચાણૂરાન્ધ્રનિષૂદનઃ

જે સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય છે, ઉત્તમ વ્રત ધરાવે છે, સિદ્ધ છે, દુશ્મનને જીતે છે, દુશ્મનને તકલીફ આપે છે, વટ વૃક્ષ છે, ઉદુંબર વૃક્ષ છે, પિપળો છે અને ચાણૂર તથા અંધકનો વિનાશક છે.

સહસ્રાર્ચિઃ સપ્તજિહ્વઃ સપ્તૈધાઃ સપ્તવાહનઃ । અમૂર્તિરનઘોઽચિન્ત્યો ભયકૃદ્ભયનાશનઃ

જેની તેજસ્વિતા હજારો ગુણે છે, જે સાત જીભ ધરાવે છે, સાત રીતે પ્રગટે છે, સાત વાહન ધરાવે છે; જે નિરૂપ છે, નિર્દોષ છે, કલ્પનાથી પર છે, ભય પેદા કરે છે અને ભયનો નાશ કરે છે.

અણુર્બૃહત્કૃશઃ સ્થૂલો ગુણભૃન્નિર્ગુણો મહાન્ । અધૃતઃ સ્વધૃતઃ સ્વાસ્યઃ પ્રાગ્વંશો વંશવર્ધનઃ

જે અતિ સૂક્ષ્મ છે, અતિ વિશાળ છે, પાતળો છે અને મોટો છે; ગુણો ધરાવે છે અને ગુણોથી પર છે, મહાન છે; કોઈ આધાર વગર છે, પોતાનો આધાર છે, પોતાનું મુખ ધરાવે છે, પ્રાચીન પૂર્વજ છે અને વંશનો વધારો કરે છે.

ભારભૃત્ કથિતો યોગી યોગીશઃ સર્વકામદઃ । આશ્રમઃ શ્રમણઃ ક્ષામઃ સુપર્ણો વાયુવાહનઃ

જે ભાર ઉઠાવે છે, યોગી તરીકે ઓળખાય છે, યોગીઓના સ્વામી છે, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે; આરામનું સ્થાન છે, તપસ્વી છે, દુર્બળ છે, સુવર્ણ પાંખ ધરાવે છે અને પવનને વાહન બનાવે છે.

ધનુર્ધરો ધનુર્વેદો દણ્ડો દમયિતા દમઃ । અપરાજિતઃ સર્વસહો નિયન્તાઽનિયમોઽયમઃ

જે ધનુષ ધારણ કરે છે, ધનુષનું જ્ઞાન છે, દંડ છે, શાંત કરે છે, આત્મસંયમ છે; અપરાજિત છે, સર્વે સહન કરે છે, નિયંત્રક છે, અનિયંત્રિત છે અને ક્યારેય હાર ન માનનાર છે.

સત્ત્વવાન્ સાત્ત્વિકઃ સત્યઃ સત્યધર્મપરાયણઃ । અભિપ્રાયઃ પ્રિયાર્હોઽર્હઃ પ્રિયકૃત્ પ્રીતિવર્ધનઃ

શુદ્ધ અને સત્યવ્રત ધરાવનાર, સત્યમાર્ગે ચાલનાર, સત્ય અને ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન, મનમાં નિશ્ચય ધરાવનાર, પ્રેમ માટે યોગ્ય, સન્માન માટે યોગ્ય, જે પ્રેમભર્યું કાર્ય કરે છે અને પ્રેમ વધારવામાં સક્ષમ છે.

વિહાયસગતિર્જ્યોતિઃ સુરુચિર્હુતભુગ્વિભુઃ । રવિર્વિરોચનઃ સૂર્યઃ સવિતા રવિલોચનઃ

આકાશમાં વિહરનાર, તેજસ્વી, સુંદર પ્રકાશ ધરાવનાર, યજ્ઞમાં અહૂતિ સ્વીકારનાર, સર્વત્ર વ્યાપક, સૂર્યરૂપ, તેજવંત, પ્રકાશ આપનાર, જગતને જન્મ આપનાર અને સૂર્યને આંખરૂપે ધરાવનાર.

અનન્તો હુતભુગ્ભોક્તા સુખદો નૈકજોઽગ્રજઃ । અનિર્વિણ્ણઃ સદામર્ષી લોકાધિષ્ઠાનમદ્ભુતઃ

અનંત, યજ્ઞની અહૂતિ સ્વીકારનાર, અનુભવ કરનાર, સુખ આપનાર, અનેક રીતે જન્મ લેનાર, સૌથી મોટા, ક્યારેય નિરાશ ન થનાર, હંમેશા સહનશીલ, જગતનો આધાર અને અદભુત.

સનાત્સનાતનતમઃ કપિલઃ કપિરવ્યયઃ । સ્વસ્તિદઃ સ્વસ્તિકૃત્સ્વસ્તિ સ્વસ્તિભુક્સ્વસ્તિદક્ષિણઃ

શાશ્વત, શાશ્વતોમાં સૌથી પ્રાચીન, કપિલ, અવિનાશી, શુભતા આપનાર, શુભ કાર્ય કરનાર, સ્વયં શુભ, શુભતાનો આનંદ માણનાર અને શુભ દાન આપનાર.

અરૌદ્રઃ કુણ્ડલી ચક્રી વિક્રમ્યૂર્જિતશાસનઃ । શબ્દાતિગઃ શબ્દસહઃ શિશિરઃ શર્વરીકરઃ

અહિંસક, કાનમાં કુંડળ પહેરનાર, હાથમાં ચક્ર ધરાવનાર, શક્તિશાળી પગલાં ભરનાર, દૃઢ આજ્ઞા આપનાર, અવાજથી પર, અવાજ સહન કરનાર, શીતળ અને રાત લાવનાર છે.

અક્રૂરઃ પેશલો દક્ષો દક્ષિણઃ ક્ષમિણાંવરઃ । વિદ્વત્તમો વીતભયઃ પુણ્યશ્રવણકીર્તનઃ

કઠોર નથી, મોહક છે, કુશળ છે, ચતુર છે, ક્ષમાશીલોમાં શ્રેષ્ઠ છે; જ્ઞાનમાં સર્વોચ્ચ, નિર્ભય, અને જેમની કથા તથા સ્મરણ પુણ્યદાયી છે.

ઉત્તારણો દુષ્કૃતિહા પુણ્યો દુઃસ્વપ્નનાશનઃ । વીરહા રક્ષણઃ સન્તો જીવનઃ પર્યવસ્થિતઃ

મુક્તિ આપનાર, દુષ્કર્મોનો નાશક, પવિત્ર, ખરાબ સ્વપ્નો દૂર કરનાર; વીરનો સંહારક, રક્ષક, સંત, જીવનદાતા અને સદા સ્થિર છે.

અનન્તરૂપોઽનન્તશ્રીર્જિતમન્યુર્ભયાપહઃ । ચતુરશ્રો ગભીરાત્મા વિદિશો વ્યાદિશો દિશઃ

અનંત રૂપો ધરાવનાર, અનંત મહિમાવાળો, ક્રોધ જીતનાર, ભય દૂર કરનાર; ચતુરબાજુ, ગહન આત્મા, દિશાઓ, દિશા આપનાર અને દિશાઓ સ્વરૂપ છે.