શ્રીવિષ્ણુસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

(દિવિસ્પૃક્) ત્રિસામા સામગઃ સામ નિર્વાણં ભેષજં ભિષક્ । સંન્યાસકૃચ્છમઃ શાન્તો નિષ્ઠા શાન્તિઃ પરાયણમ્

જે ત્રણ પ્રકારના સામ છે, જે સામ ગાય છે, જે પોતે સામ છે; જે મોક્ષ છે, જે ઔષધિ છે, જે વૈદ્ય છે; જે સંન્યાસ કરે છે, ધીરજ ધરાવે છે, શાંત છે, જે અંતિમ ધ્યેય છે, જે શાંતિ છે અને સર્વોચ્ચ આશ્રય છે.

શુભાઙ્ગઃ શાન્તિદઃ સ્રષ્ટા કુમુદઃ કુવલેશયઃ । ગોહિતો ગોપતિર્ગોપ્તા વૃષભાક્ષો વૃષપ્રિયઃ

જેના અંગ શુભ છે, જે શાંતિ આપે છે, જે સર્જનહાર છે; જે આનંદ આપે છે, કમળમાં વસે છે; જે ગાયોની રક્ષા કરે છે, ગાયોના સ્વામી છે, રક્ષક છે; જેના નેત્ર વૃષભ જેવા છે, અને જેને વૃષભ પ્રિય છે.

અનિવર્તી નિવૃત્તાત્મા સઙ્ક્ષેપ્તા ક્ષેમકૃચ્છિવઃ । શ્રીવત્સવક્ષાઃ શ્રીવાસઃ શ્રીપતિઃ શ્રીમતાંવરઃ

જે ક્યારેય પાછો ફરતો નથી, જેના મન સંયમિત છે, જે બધું સંક્ષિપ્ત કરે છે, કલ્યાણ કરે છે, શુભ છે; જેના વક્ષસ્થળ પર શ્રીવત્સ છે, જે શ્રીનો નિવાસ છે, શ્રીના પતિ છે અને શ્રેષ્ઠ ભાગ્યશાળાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

શ્રીદઃ શ્રીશઃ શ્રીનિવાસઃ શ્રીનિધિઃ શ્રીવિભાવનઃ । શ્રીધરઃ શ્રીકરઃ શ્રેયઃ શ્રીમાઁલ્લોકત્રયાશ્રયઃ

સમૃદ્ધિ આપનાર, સમૃદ્ધિના સ્વામી, સમૃદ્ધિનું નિવાસસ્થાન, સમૃદ્ધિનો ખજાનો, સમૃદ્ધિ પ્રગટ કરનાર, સમૃદ્ધિ ધારણ કરનાર, સમૃદ્ધિ આપનાર, સર્વોત્તમ કલ્યાણ, સમૃદ્ધિથી યુક્ત, ત્રણેય લોકના આશ્રય.

સ્વક્ષઃ સ્વઙ્ગઃ શતાનન્દો નન્દિર્જ્યોતિર્ગણેશ્વરઃ । વિજિતાત્માઽવિધેયાત્મા સત્કીર્તિશ્છિન્નસંશયઃ

સુંદર નેત્રો ધરાવનાર, સુંદર અંગો ધરાવનાર, અનેક આનંદો આપનાર, આનંદનો સ્ત્રોત, પ્રકાશમય દેવતાઓના સ્વામી, પોતાને જીતનાર, કોઈના વશમાં ન રહેતા, ઉત્તમ યશ ધરાવનાર, સંશયથી મુક્ત.

ઉદીર્ણઃ સર્વતશ્ચક્ષુરનીશઃ શાશ્વતસ્થિરઃ । ભૂશયો ભૂષણો ભૂતિર્વિશોકઃ શોકનાશનઃ

ઊંચા ઉદ્ભવેલા, સર્વત્ર નજર રાખનાર, કોઈના અધિકાર હેઠળ નહીં, શાશ્વત અને અડગ, ધરતી પર નિવાસ કરનાર, ધરતીનો શણગાર, સમૃદ્ધિ સ્વરૂપ, દુઃખથી મુક્ત, દુઃખનો નાશક.

અર્ચિષ્માનર્ચિતઃ કુમ્ભો વિશુદ્ધાત્મા વિશોધનઃ । અનિરુદ્ધોઽપ્રતિરથઃ પ્રદ્યુમ્નોઽમિતવિક્રમઃ

પ્રભામય, પૂજ્ય, સમૃદ્ધિના પાત્ર, શુદ્ધ સ્વરૂપ, પવિત્ર કરનાર, અવરોધરહિત, યુદ્ધમાં અજેય, પ્રદ્યુમ્ન, અપરિમિત પરાક્રમ ધરાવનાર.

કાલનેમિનિહા વીરઃ શૌરિઃ શૂરજનેશ્વરઃ । ત્રિલોકાત્મા ત્રિલોકેશઃ કેશવઃ કેશિહા હરિઃ

કાળનેમિનો સંહાર કરનાર, પરાક્રમી, વીર, વીરજનોના સ્વામી, ત્રણેય લોકમાં વ્યાપેલો, ત્રણેય લોકનો અધિપતિ, કેશવ, કેશી દાનવનો વિનાશક અને હરિ છે.

કામદેવઃ કામપાલઃ કામી કાન્તઃ કૃતાગમઃ । અનિર્દેશ્યવપુર્વિષ્ણુર્વીરોઽનન્તો ધનઞ્જયઃ

ઇચ્છાઓના દેવ, ઇચ્છાઓના રક્ષક, ઇચ્છાવાન, સૌના પ્રિય, ધર્મશાસ્ત્ર રચનાર, વર્ણનથી પર છે, વિષ્ણુ, બહાદુર, અનંત અને ધનને જીતનાર છે.

બ્રહ્મણ્યો બ્રહ્મકૃદ્ બ્રહ્મા બ્રહ્મ બ્રહ્મવિવર્ધનઃ । બ્રહ્મવિદ્ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મી બ્રહ્મજ્ઞો બ્રાહ્મણપ્રિયઃ

બ્રહ્માનું પોષણ કરનાર, બ્રહ્માનો સર્જનહાર, બ્રહ્મા, પરમ તત્વ, બ્રહ્માનું વૃદ્ધિ કરનાર, બ્રહ્મજ્ઞાની, બ્રાહ્મણોમાં રહેનાર, બ્રહ્મથી યુક્ત, વેદજ્ઞ અને બ્રાહ્મણોને પ્રિય છે.

મહાક્રમો મહાકર્મા મહાતેજા મહોરગઃ । મહાક્રતુર્મહાયજ્વા મહાયજ્ઞો મહાહવિઃ

વિશાળ પગલાં ભરનાર, મહાન કર્મો કરનાર, મહાન તેજવાળું, મહાન સર્પ, મહાન યજ્ઞો કરનાર, મહાન યજ્ઞકર્તા, મહાન યજ્ઞ અને મહાન હવનરૂપ છે.

સ્તવ્યઃ સ્તવપ્રિયઃ સ્તોત્રં સ્તુતિઃ સ્તોતા રણપ્રિયઃ । પૂર્ણઃ પૂરયિતા પુણ્યઃ પુણ્યકીર્તિરનામયઃ

જેની સ્તુતિ કરવી યોગ્ય છે, જેને ભજન ગાવું ગમે છે, જે પોતે જ સ્તુતિરૂપ છે, જે પ્રશંસા છે અને જે પ્રશંસા કરે છે; જે યુદ્ધમાં આનંદ મેળવે છે, સંપૂર્ણ છે, પૂર્ણતા આપે છે, પુણ્યવાન છે, પુણ્યથી પ્રસિદ્ધ છે અને જેને કોઈ રોગ નથી.

મનોજવસ્તીર્થકરો વસુરેતા વસુપ્રદઃ । વસુપ્રદો વાસુદેવો વસુર્વસુમના હવિઃ

જે મન જેટલો ઝડપી છે, તીર્થોને પવિત્ર બનાવે છે, ધનની ઉત્પત્તિ છે, ધન આપે છે, ખજાનાની આપનાર છે, વસુદેવના પુત્ર છે, ધનની સાર છે, ઉદાર મનવાળો છે અને યજ્ઞમાં અર્પણ થતો હવિ છે.

સદ્ગતિઃ સત્કૃતિઃ સત્તા સદ્ભૂતિઃ સત્પરાયણઃ । શૂરસેનો યદુશ્રેષ્ઠઃ સન્નિવાસઃ સુયામુનઃ

જે સારા માર્ગે લઈ જાય છે, સજ્જનો દ્વારા સન્માન પામે છે, જે સત્તા છે, સાચી અવસ્થા છે, સજ્જનોનો શ્રેષ્ઠ આશ્રય છે; શૂરસેન વંશના મુખ્ય છે, યદુઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, સાચો નિવાસ છે અને યમુનાને પવિત્ર બનાવે છે.

ભૂતાવાસો વાસુદેવઃ સર્વાસુનિલયોઽનલઃ । દર્પહા દર્પદો દૃપ્તો દુર્ધરોઽથાપરાજિતઃ

જે બધા જીવનો નિવાસ છે, વસુદેવના પુત્ર છે, સર્વ આત્માઓનો આધાર છે, અગ્નિરૂપ છે, અભિમાનનો નાશક છે, ગૌરવ આપનાર છે, ગર્વિત છે, જેને જીતવું અઘરું છે અને જે ક્યારેય પરાજિત થતો નથી.

વિશ્વમૂર્તિર્મહામૂર્તિર્દીપ્તમૂર્તિરમૂર્તિમાન્ । અનેકમૂર્તિરવ્યક્તઃ શતમૂર્તિઃ શતાનનઃ

જેનું સ્વરૂપ આખું વિશ્વ છે, જેનું રૂપ મહાન છે, જેનું રૂપ તેજસ્વી છે, જે સ્વરૂપથી પર છે; જે અનેક સ્વરૂપ ધરાવે છે, જે અવ્યક્ત છે, જેના અનેક રૂપો છે, અને જેના અનેક મુખો છે.

એકો નૈકઃ સવઃ કઃ કિં યત્ તત્પદમનુત્તમમ્ । લોકબન્ધુર્લોકનાથો માધવો ભક્તવત્સલઃ

જે એક છે, અનેક છે; જે બધું છે, કોણ છે, શું છે, અને જે સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે; જે જગતનો મિત્ર છે, જગતનો સ્વામી છે, માધવ છે અને ભક્તોને પ્રેમ કરનાર છે.

સુવર્ણવર્ણો હેમાઙ્ગો વરાઙ્ગશ્ચન્દનાઙ્ગદી । વીરહા વિષમઃ શૂન્યો ઘૃતાશીરચલશ્ચલઃ

જેનું વર્ણ સોનાની જેમ છે, જેના અંગો સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, જેના અંગો સુંદર છે, જે ચંદનથી શોભાયમાન છે; જે વીરોને સંહારનાર છે, જે બેસમો છે, શૂન્ય છે, ઘી પીવનાર છે, સ્થિર અને ચંચળ બંને છે.

અમાની માનદો માન્યો લોકસ્વામી ત્રિલોકધૃક્ । સુમેધા મેધજો ધન્યઃ સત્યમેધા ધરાધરઃ

જેમાં અહંકાર નથી, જે માન આપે છે, જે માન પાત્ર છે, જે લોકનો સ્વામી છે, ત્રણેય લોકને ધારણ કરનાર છે; જેની બુદ્ધિ ઉત્તમ છે, બુદ્ધિમાંથી જન્મેલો છે, ધન્ય છે, જેનું જ્ઞાન સત્ય છે અને ધરતીને ધારણ કરનાર છે.

તેજોવૃષો દ્યુતિધરઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ । પ્રગ્રહો નિગ્રહો વ્યગ્રો નૈકશૃઙ્ગો ગદાગ્રજઃ

તે જે પ્રકાશ વરસાવે છે, જે તેજથી ભરેલો છે, બધા શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; જે નિયંત્રણ કરે છે, દમન કરે છે, ઝડપથી ચાલે છે, અનેક શૃંગ ધરાવે છે અને ગદા નો મોટો ભાઈ છે.

ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્બાહુશ્ચતુર્વ્યૂહશ્ચતુર્ગતિઃ । ચતુરાત્મા ચતુર્ભાવશ્ચતુર્વેદવિદેકપાત્

તે ચાર રૂપ ધરાવે છે, ચાર હાથ છે, ચાર પ્રકારના પ્રગટ થાય છે અને ચાર માર્ગો છે; તેની સ્વભાવ પણ ચાર પ્રકારની છે, ચાર પ્રકારના જીવન છે, ચાર વેદ જાણે છે અને એક પગ પર ઊભો રહે છે.

સમાવર્તોઽનિવૃત્તાત્મા દુર્જયો દુરતિક્રમઃ । દુર્લભો દુર્ગમો દુર્ગો દુરાવાસો દુરારિહા

તે જે ચક્રની જેમ સતત ફરતો રહે છે, જેનું સ્વરૂપ ક્યારેય પાછું ફરતું નથી, જેને જીતવું અશક્ય છે, જેને પાર કરવું મુશ્કેલ છે; જે મેળવવો અઘરો છે, નજીક જવું મુશ્કેલ છે, કિલ્લા જેવો છે, રહેવું અઘરું છે અને દૂષ્કર શત્રુઓનો નાશ કરે છે.

શુભાઙ્ગો લોકસારઙ્ગઃ સુતન્તુસ્તન્તુવર્ધનઃ । ઇન્દ્રકર્મા મહાકર્મા કૃતકર્મા કૃતાગમઃ

તે શુભ અંગો ધરાવે છે, જગતનો સાર છે, નાજુક દોરો જેવો છે અને દોરો વધારતો છે; ઇન્દ્ર જેવા કાર્યો કરે છે, મહાન કાર્યો કરે છે, પૂર્ણ કાર્યો કરે છે અને પૂર્ણ શાસ્ત્રો જાણે છે.

ઉદ્ભવઃ સુન્દરઃ સુન્દો રત્નનાભઃ સુલોચનઃ । અર્કો વાજસનઃ શૃઙ્ગી જયન્તઃ સર્વવિજ્જયી

જે જન્મનો મૂળ છે, સુંદર છે, મનમોહક છે, જેનું નાભિ રત્ન જેવું છે, સુંદર આંખો ધરાવે છે, જે સૂર્ય છે, પોષણ આપનાર છે, શૃંગ ધરાવે છે, વિજયી છે અને બધાને જાણીને જીતે છે.

સુવર્ણબિન્દુરક્ષોભ્યઃ સર્વવાગીશ્વરેશ્વરઃ । મહાહ્રદો મહાગર્તો મહાભૂતો મહાનિધિઃ

જે સોનાની બિંદુ જેવો છે, અડગ છે, બધાં વાણીના સ્વામીઓનો સ્વામી છે, મહાન સરોવર છે, મહાન ખાડો છે, મહાન તત્વ છે અને મહાન ખજાનો છે.

કુમુદઃ કુન્દરઃ કુન્દઃ પર્જન્યઃ પાવનોઽનિલઃ । અમૃતાશોઽમૃતવપુઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વતોમુખઃ

જે પૃથ્વી પર આનંદ આપે છે, સુખ આપે છે, કુંદ ફૂલ જેવો શુદ્ધ છે, વરસાદ આપે છે, પવિત્ર કરે છે, પવન છે, અમર ઈચ્છાઓ ધરાવે છે, અમર સ્વરૂપ ધરાવે છે, બધું જાણે છે અને સર્વ દિશામાં છે.

સુલભઃ સુવ્રતઃ સિદ્ધઃ શત્રુજિચ્છત્રુતાપનઃ । ન્યગ્રોધોઽદુમ્બરોઽશ્વત્થશ્ચાણૂરાન્ધ્રનિષૂદનઃ

જે સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય છે, ઉત્તમ વ્રત ધરાવે છે, સિદ્ધ છે, દુશ્મનને જીતે છે, દુશ્મનને તકલીફ આપે છે, વટ વૃક્ષ છે, ઉદુંબર વૃક્ષ છે, પિપળો છે અને ચાણૂર તથા અંધકનો વિનાશક છે.

સહસ્રાર્ચિઃ સપ્તજિહ્વઃ સપ્તૈધાઃ સપ્તવાહનઃ । અમૂર્તિરનઘોઽચિન્ત્યો ભયકૃદ્ભયનાશનઃ

જેની તેજસ્વિતા હજારો ગુણે છે, જે સાત જીભ ધરાવે છે, સાત રીતે પ્રગટે છે, સાત વાહન ધરાવે છે; જે નિરૂપ છે, નિર્દોષ છે, કલ્પનાથી પર છે, ભય પેદા કરે છે અને ભયનો નાશ કરે છે.

અણુર્બૃહત્કૃશઃ સ્થૂલો ગુણભૃન્નિર્ગુણો મહાન્ । અધૃતઃ સ્વધૃતઃ સ્વાસ્યઃ પ્રાગ્વંશો વંશવર્ધનઃ

જે અતિ સૂક્ષ્મ છે, અતિ વિશાળ છે, પાતળો છે અને મોટો છે; ગુણો ધરાવે છે અને ગુણોથી પર છે, મહાન છે; કોઈ આધાર વગર છે, પોતાનો આધાર છે, પોતાનું મુખ ધરાવે છે, પ્રાચીન પૂર્વજ છે અને વંશનો વધારો કરે છે.