શ્રીવિષ્ણુસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

વ્યવસાયો વ્યવસ્થાનઃ સંસ્થાનઃ સ્થાનદો ધ્રુવઃ । પરર્દ્ધિઃ પરમસ્પષ્ટસ્તુષ્ટઃ પુષ્ટઃ શુભેક્ષણઃ

જે નિશ્ચય છે, જે આધાર છે, જે સ્વરૂપ છે, જે સ્થાન આપનાર છે, જે અડગ છે, જે સર્વોચ્ચ વૈભવ ધરાવે છે, જે સ્પષ્ટ છે, જે સંતોષમાં રહે છે, જે પોષિત છે, અને જેના દર્શનથી શુભતા મળે છે.

રામો વિરામો વિરજો માર્ગો નેયો નયોઽનયઃ । (વિરામો વિરતો) વીરઃ શક્તિમતાં શ્રેષ્ઠો ધર્મો ધર્મવિદુત્તમઃ

જે આનંદ આપનાર છે, જે અંત છે, જે આસક્તિથી મુક્ત છે, જે માર્ગ છે, જે માર્ગદર્શન પામે છે, જે માર્ગદર્શક છે, જે માર્ગદર્શન ન આપનાર છે, જે વીર છે, જે શક્તિશાળીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, જે ધર્મ છે, અને જે ધર્મને સર્વોત્તમ રીતે જાણે છે.

વૈકુણ્ઠઃ પુરુષઃ પ્રાણઃ પ્રાણદઃ પ્રણવઃ પૃથુઃ । હિરણ્યગર્ભઃ શત્રુઘ્નો વ્યાપ્તો વાયુરધોક્ષજઃ

જે વૈકુંઠ છે, જે પુરુષ છે, જે પ્રાણ છે, જે પ્રાણ આપનાર છે, જે પવિત્ર 'ઓમ' છે, જે વિશાળ છે, જે સુવર્ણ ગર્ભ છે, જે દુશ્મનોનો નાશક છે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, જે વાયુ છે, અને જે ઇન્દ્રિયોથી પર છે.

ઋતુઃ સુદર્શનઃ કાલઃ પરમેષ્ઠી પરિગ્રહઃ । ઉગ્રઃ સંવત્સરો દક્ષો વિશ્રામો વિશ્વદક્ષિણઃ

તે ઋતુ છે, સુંદર દર્શન ધરાવનાર છે, સમય છે, સર્વોચ્ચ સ્વામી છે, સર્વનો ધારક છે; ભયંકર છે, વર્ષ છે, કુશળ છે, આરામ આપનાર છે અને સર્વત્ર કુશળ છે.

વિસ્તારઃ સ્થાવરસ્થાણુઃ પ્રમાણં બીજમવ્યયમ્ । અર્થોઽનર્થો મહાકોશો મહાભોગો મહાધનઃ

તે વિસ્તરણ છે, અડગ અને અચળ છે, માપ છે, અવિનાશી બીજ છે; અર્થ છે, નિરર્થક છે, મહાન ખજાનો છે, મહાન ભોગ છે અને મહાન ધન છે.

અનિર્વિણ્ણઃ સ્થવિષ્ઠોઽભૂર્ધર્મયૂપો મહામખઃ । નક્ષત્રનેમિર્નક્ષત્રી ક્ષમઃ ક્ષામઃ સમીહનઃ

તે કદી થાકતો નથી, અત્યંત શક્તિશાળી છે, ધરતી છે, ધર્મનો આધાર છે, મહાન યજ્ઞ છે; તારાઓનો ધુરા છે, તારાઓનો સ્વામી છે, સહનશીલ છે, ક્ષીણ છે અને સદાય પ્રયત્નશીલ છે.

યજ્ઞ ઇજ્યો મહેજ્યશ્ચ ક્રતુઃ સત્રં સતાં ગતિઃ । સર્વદર્શી વિમુક્તાત્મા સર્વજ્ઞો જ્ઞાનમુત્તમમ્

તે યજ્ઞ છે, પૂજ્ય છે, બહુ પૂજ્ય છે, વિધિ છે, યજ્ઞસભા છે, સજ્જનોનો માર્ગ છે; સર્વેને જોવા સમર્થ છે, મુક્ત આત્મા છે, સર્વજ્ઞ છે અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન છે.

સુવ્રતઃ સુમુખઃ સૂક્ષ્મઃ સુઘોષઃ સુખદઃ સુહૃત્ । મનોહરો જિતક્રોધો વીરબાહુર્વિદારણઃ

જે પોતાના સંકલ્પોમાં અડગ છે, જેનું મુખ હંમેશા પ્રસન્ન છે, જે ખૂબ સૂક્ષ્મ છે, જેનો અવાજ મીઠો છે, જે સુખ આપે છે, જે સારો મિત્ર છે; જે મનને મોહી લે છે, જેને ક્રોધ પર જીત મળી છે, જેના બાહુઓ પરાક્રમી છે અને જે વિનાશક છે.

સ્વાપનઃ સ્વવશો વ્યાપી નૈકાત્મા નૈકકર્મકૃત્ । વત્સરો વત્સલો વત્સી રત્નગર્ભો ધનેશ્વરઃ

જે ઊંઘ આપનાર છે, પોતે પોતાના વશમાં રહે છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે, અનેક પ્રકારના કાર્યો કરે છે; જે વર્ષ છે, જે સ્નેહી છે, વાછરડાંનો રક્ષક છે, જે રત્નથી ભરપૂર છે અને ધનની માલિકી ધરાવે છે.

ધર્મગુબ્ધર્મકૃદ્ધર્મી સદસત્ક્ષરમક્ષરમ્ । અવિજ્ઞાતા સહસ્રાંશુર્વિધાતા કૃતલક્ષણઃ

જે ધર્મની રક્ષા કરે છે, ધર્મ અનુસાર વર્તે છે અને ધર્મમાં સ્થિર છે; જે સત્ય અને અસત્ય બંને છે, ક્ષયશીલ અને અક્ષય છે; જે અજ્ઞેય છે, હજારો કિરણો ધરાવે છે, સર્જનહાર છે અને નિશાનીઓ સ્થાપિત કરનાર છે.

ગભસ્તિનેમિઃ સત્ત્વસ્થઃ સિંહો ભૂતમહેશ્વરઃ । આદિદેવો મહાદેવો દેવેશો દેવભૃદ્ગુરુઃ

જે સૂર્યકિરણોના ચક્રરૂપ છે, શુદ્ધતામાં સ્થિત છે, સિંહ છે, સર્વ ભૂતોના મહાન સ્વામી છે; જે આદિદેવ છે, મહાદેવ છે, દેવોના દેવ છે અને દેવોના પોષકના ગુરુ છે.

ઉત્તરો ગોપતિર્ગોપ્તા જ્ઞાનગમ્યઃ પુરાતનઃ । શરીરભૂતભૃદ્ભોક્તા કપીન્દ્રો ભૂરિદક્ષિણઃ

તે સર્વથી ઉપર છે, ધરતીના રક્ષક છે, સાચા સંરક્ષક છે; જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે, બહુ જૂના છે; શરીરધારીઓને આધાર આપે છે અને તેમનો આનંદ માણે છે, વાનરોના સ્વામી છે, અને ખૂબ દાનશીલ છે.

સોમપોઽમૃતપઃ સોમઃ પુરુજિત્પુરુસત્તમઃ । વિનયો જયઃ સત્યસન્ધો દાશાર્હઃ સાત્વતામ્પતિઃ

તે સોમરસ પીવે છે, અમૃત પીવે છે, પોતે પણ સોમ છે; અનેકને જીતનાર છે, સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે; વિનમ્ર છે, વિજયી છે, સત્યમાં અડગ છે, દશાર્હ વંશના છે, અને સાત્વતઓના સ્વામી છે.

વિનિયોજ્યઃ જીવો વિનયિતા સાક્ષી મુકુન્દોઽમિતવિક્રમઃ । અમ્ભોનિધિરનન્તાત્મા મહોદધિશયોઽન્તકઃ

તે નિયુક્ત થનાર છે, જીવ છે, વિનમ્ર છે, સાક્ષી છે, મુક્તિ આપનાર છે, અનંત પગલાં ધરાવે છે; મહાસાગર છે, અનંત સ્વરૂપ ધરાવે છે, મહાસાગરમાં શયન કરે છે, અને અંત આપનાર છે.

અજો મહાર્હઃ સ્વાભાવ્યો જિતામિત્રઃ પ્રમોદનઃ । આનન્દો નન્દનો નન્દઃ સત્યધર્મા ત્રિવિક્રમઃ

તે જન્મથી રહિત છે, સર્વથી વધુ મૂલ્યવાન છે, સ્વભાવથી જ છે, શત્રુઓને જીતનાર છે, આનંદ આપનાર છે; આનંદથી ભરપૂર છે, આનંદનો સ્ત્રોત છે, આનંદ સ્વરૂપ છે, સત્ય અને ધર્મને પાળે છે, અને ત્રણેય લોકમાં વિહાર કરનાર છે.

મહર્ષિઃ કપિલાચાર્યઃ કૃતજ્ઞો મેદિનીપતિઃ । ત્રિપદસ્ત્રિદશાધ્યક્ષો મહાશૃઙ્ગઃ કૃતાન્તકૃત્

મહાન ઋષિ કપિલાચાર્ય, ઉપદેશક; જે ઉપકાર માનનાર છે; ધરતીના રાજા; ત્રણ પગલાં ભરનાર; દેવતાઓના અધ્યક્ષ; મહાન શૃંગ ધરાવનાર; મૃત્યુનો અંત લાવનાર.

મહાવરાહો ગોવિન્દઃ સુષેણઃ કનકાઙ્ગદી । ગુહ્યો ગભીરો ગહનો ગુપ્તશ્ચક્રગદાધરઃ

મહા વરાહ રૂપે અવતરનાર; ગોવિંદ; સુંદર સેના ધરાવનાર; સુવર્ણ કડાં પહેરનાર; રહસ્યમય; ઊંડો અને અઘરું સમજાય એવો; ગુપ્ત રહેનાર; ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર.

વેધાઃ સ્વાઙ્ગોઽજિતઃ કૃષ્ણો દૃઢઃ સઙ્કર્ષણોઽચ્યુતઃ । વરુણો વારુણો વૃક્ષઃ પુષ્કરાક્ષો મહામનાઃ

સૃષ્ટિ કરનાર; શુભ અંગો ધરાવનાર; અજેય; કૃષ્ણ; દૃઢ; સંકર્ષણ; કદી ન હારનાર; વરુણ; વરુણપુત્ર; વૃક્ષ; કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર; વિશાળ મન ધરાવનાર.

ભગવાન્ ભગહાઽઽનન્દી વનમાલી હલાયુધઃ । આદિત્યો જ્યોતિરાદિત્યઃ સહિષ્ણુર્ગતિસત્તમઃ

ભગવાન; ભાગ્યનો નાશક; આનંદી; વનમાલા ધારણ કરનાર; હલ ધારણ કરનાર; આદિત્યપુત્ર; તેજસ્વી સૂર્ય; સહનશીલ; સર્વ શ્રેષ્ઠ ગતિ ધરાવનાર.

સુધન્વા ખણ્ડપરશુર્દારુણો દ્રવિણપ્રદઃ । દિવસ્પૃક્ સર્વદૃગ્વ્યાસો વાચસ્પતિરયોનિજઃ

જેના હાથમાં ઉત્તમ ધનુષ્ય અને તીવ્ર કટારી છે, જે ભયંકર છે, જે ધન આપે છે; જે આકાશ સુધી પહોંચે છે, બધું જોતો છે, જે વ્યાસરૂપ છે, જે વાણીનો સ્વામી છે અને જે જન્મથી રહિત છે.

(દિવિસ્પૃક્) ત્રિસામા સામગઃ સામ નિર્વાણં ભેષજં ભિષક્ । સંન્યાસકૃચ્છમઃ શાન્તો નિષ્ઠા શાન્તિઃ પરાયણમ્

જે ત્રણ પ્રકારના સામ છે, જે સામ ગાય છે, જે પોતે સામ છે; જે મોક્ષ છે, જે ઔષધિ છે, જે વૈદ્ય છે; જે સંન્યાસ કરે છે, ધીરજ ધરાવે છે, શાંત છે, જે અંતિમ ધ્યેય છે, જે શાંતિ છે અને સર્વોચ્ચ આશ્રય છે.

શુભાઙ્ગઃ શાન્તિદઃ સ્રષ્ટા કુમુદઃ કુવલેશયઃ । ગોહિતો ગોપતિર્ગોપ્તા વૃષભાક્ષો વૃષપ્રિયઃ

જેના અંગ શુભ છે, જે શાંતિ આપે છે, જે સર્જનહાર છે; જે આનંદ આપે છે, કમળમાં વસે છે; જે ગાયોની રક્ષા કરે છે, ગાયોના સ્વામી છે, રક્ષક છે; જેના નેત્ર વૃષભ જેવા છે, અને જેને વૃષભ પ્રિય છે.

અનિવર્તી નિવૃત્તાત્મા સઙ્ક્ષેપ્તા ક્ષેમકૃચ્છિવઃ । શ્રીવત્સવક્ષાઃ શ્રીવાસઃ શ્રીપતિઃ શ્રીમતાંવરઃ

જે ક્યારેય પાછો ફરતો નથી, જેના મન સંયમિત છે, જે બધું સંક્ષિપ્ત કરે છે, કલ્યાણ કરે છે, શુભ છે; જેના વક્ષસ્થળ પર શ્રીવત્સ છે, જે શ્રીનો નિવાસ છે, શ્રીના પતિ છે અને શ્રેષ્ઠ ભાગ્યશાળાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

શ્રીદઃ શ્રીશઃ શ્રીનિવાસઃ શ્રીનિધિઃ શ્રીવિભાવનઃ । શ્રીધરઃ શ્રીકરઃ શ્રેયઃ શ્રીમાઁલ્લોકત્રયાશ્રયઃ

સમૃદ્ધિ આપનાર, સમૃદ્ધિના સ્વામી, સમૃદ્ધિનું નિવાસસ્થાન, સમૃદ્ધિનો ખજાનો, સમૃદ્ધિ પ્રગટ કરનાર, સમૃદ્ધિ ધારણ કરનાર, સમૃદ્ધિ આપનાર, સર્વોત્તમ કલ્યાણ, સમૃદ્ધિથી યુક્ત, ત્રણેય લોકના આશ્રય.

સ્વક્ષઃ સ્વઙ્ગઃ શતાનન્દો નન્દિર્જ્યોતિર્ગણેશ્વરઃ । વિજિતાત્માઽવિધેયાત્મા સત્કીર્તિશ્છિન્નસંશયઃ

સુંદર નેત્રો ધરાવનાર, સુંદર અંગો ધરાવનાર, અનેક આનંદો આપનાર, આનંદનો સ્ત્રોત, પ્રકાશમય દેવતાઓના સ્વામી, પોતાને જીતનાર, કોઈના વશમાં ન રહેતા, ઉત્તમ યશ ધરાવનાર, સંશયથી મુક્ત.

ઉદીર્ણઃ સર્વતશ્ચક્ષુરનીશઃ શાશ્વતસ્થિરઃ । ભૂશયો ભૂષણો ભૂતિર્વિશોકઃ શોકનાશનઃ

ઊંચા ઉદ્ભવેલા, સર્વત્ર નજર રાખનાર, કોઈના અધિકાર હેઠળ નહીં, શાશ્વત અને અડગ, ધરતી પર નિવાસ કરનાર, ધરતીનો શણગાર, સમૃદ્ધિ સ્વરૂપ, દુઃખથી મુક્ત, દુઃખનો નાશક.

અર્ચિષ્માનર્ચિતઃ કુમ્ભો વિશુદ્ધાત્મા વિશોધનઃ । અનિરુદ્ધોઽપ્રતિરથઃ પ્રદ્યુમ્નોઽમિતવિક્રમઃ

પ્રભામય, પૂજ્ય, સમૃદ્ધિના પાત્ર, શુદ્ધ સ્વરૂપ, પવિત્ર કરનાર, અવરોધરહિત, યુદ્ધમાં અજેય, પ્રદ્યુમ્ન, અપરિમિત પરાક્રમ ધરાવનાર.

કાલનેમિનિહા વીરઃ શૌરિઃ શૂરજનેશ્વરઃ । ત્રિલોકાત્મા ત્રિલોકેશઃ કેશવઃ કેશિહા હરિઃ

કાળનેમિનો સંહાર કરનાર, પરાક્રમી, વીર, વીરજનોના સ્વામી, ત્રણેય લોકમાં વ્યાપેલો, ત્રણેય લોકનો અધિપતિ, કેશવ, કેશી દાનવનો વિનાશક અને હરિ છે.

કામદેવઃ કામપાલઃ કામી કાન્તઃ કૃતાગમઃ । અનિર્દેશ્યવપુર્વિષ્ણુર્વીરોઽનન્તો ધનઞ્જયઃ

ઇચ્છાઓના દેવ, ઇચ્છાઓના રક્ષક, ઇચ્છાવાન, સૌના પ્રિય, ધર્મશાસ્ત્ર રચનાર, વર્ણનથી પર છે, વિષ્ણુ, બહાદુર, અનંત અને ધનને જીતનાર છે.