શ્રીવિષ્ણુસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

ભૂતભવ્યભવન્નાથઃ પવનઃ પાવનોઽનલઃ । કામહા કામકૃત્કાન્તઃ કામઃ કામપ્રદઃ પ્રભુઃ

જે ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના સ્વામી છે; જે પવન છે, શુદ્ધિકારક છે અને અગ્નિરૂપ છે; જે કામનો નાશક છે, કામ પૂરા કરનાર છે, સૌનો પ્રિય છે, પોતે પણ કામરૂપ છે, કામ આપનાર છે અને સર્વના પ્રભુ છે.

યુગાદિકૃદ્યુગાવર્તો નૈકમાયો મહાશનઃ । અદૃશ્યો વ્યક્તરૂપશ્ચ સહસ્રજિદનન્તજિત્

યુગોની શરૂઆત કરનાર, સમયના ચક્ર ફેરવનાર, અનેક પ્રકારની માયા ધરાવનાર, બધું ભક્ષણ કરનાર, જોવામાં ન આવનાર છતાં સ્પષ્ટ રૂપે દેખાવનાર, હજારોને જીતનાર અને અનંતને પણ જીતનાર છે.

ઇષ્ટોઽવિશિષ્ટઃ શિષ્ટેષ્ટઃ શિખણ્ડી નહુષો વૃષઃ । ક્રોધહા ક્રોધકૃત્કર્તા વિશ્વબાહુર્મહીધરઃ

જે સર્વેના ઇચ્છિત છે, પણ કોઈથી ભિન્ન નથી; સજ્જનોના પ્રિય, શિખા ધારણ કરનાર, નહુષના વંશજ, ધર્મરૂપ વૃષભ, ક્રોધનો નાશક, ક્રોધ પેદા કરનાર, સર્વ કર્મો કરનાર, જગતને પોતાના હાથમાં ધરનાર અને ધરતીને ધારણ કરનાર છે.

અચ્યુતઃ પ્રથિતઃ પ્રાણઃ પ્રાણદો વાસવાનુજઃ । અપાંનિધિરધિષ્ઠાનમપ્રમત્તઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

અચલ, સર્વેમાં પ્રસિદ્ધ, જીવનશક્તિ, સૌને પ્રાણ આપનાર, ઇન્દ્રના નાના ભાઈ, પાણીનો મહાસાગર, આધારરૂપ, કદી અચેત ન થનાર અને સદાય સ્થિર રહેવાવાળા છે.

સ્કન્દઃ સ્કન્દધરો ધુર્યો વરદો વાયુવાહનઃ । વાસુદેવો બૃહદ્ભાનુરાદિદેવઃ પુરન્દરઃ

સ્કંદ, સ્કંદને ધારણ કરનાર, ભાર વહેનાર, આશીર્વાદ આપનાર, પવન સાથે ગતિ કરનાર, વિશાળ તેજવાળા વાસુદેવ, પ્રથમ દેવ અને શહેરોનો વિનાશક છે.

અશોકસ્તારણસ્તારઃ શૂરઃ શૌરિર્જનેશ્વરઃ । અનુકૂલઃ શતાવર્તઃ પદ્મી પદ્મનિભેક્ષણઃ

જેમને દુઃખ નથી, જે બધાને પાર ઉતારે છે, જે બહાદુર છે, શૂરપુત્ર છે, લોકોના સ્વામી છે; જે સદા સૌના માટે શુભ છે, અનેક રીતે ફરતા રહે છે, કમળ જેવા હાથ ધરાવે છે અને કમળ જેવી આંખો ધરાવે છે.

પદ્મનાભોઽરવિન્દાક્ષઃ પદ્મગર્ભઃ શરીરભૃત્ । મહર્દ્ધિરૃદ્ધો વૃદ્ધાત્મા મહાક્ષો ગરુડધ્વજઃ

જેનુ નાભિ કમળ છે, જેમની આંખો કમળ જેવી છે, જે કમળમાંથી જન્મેલા છે, જે શરીરનું પાલન કરે છે; જે મહાન ઐશ્વર્યવાળા છે, સમૃદ્ધ છે, પ્રાચીન આત્માવાળા છે, વિશાળ નેત્રવાળા છે અને જેમના ધ્વજ પર ગરુડ છે.

અતુલઃ શરભો ભીમઃ સમયજ્ઞો હવિર્હરિઃ । સર્વલક્ષણલક્ષણ્યો લક્ષ્મીવાન્ સમિતિઞ્જયઃ

જેની સરખામણી કોઈ કરી શકે નહીં, જે પ્રબળ દુશ્મનોને પણ હરાવી દે છે, જે ભયાનક છે, સમયને જાણે છે, યજ્ઞમાં આવતી ભેટ સ્વીકારે છે, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત છે, લક્ષ્મીજીના સ્વામી છે અને યુદ્ધમાં હંમેશા વિજયી રહે છે.

વિક્ષરો રોહિતો માર્ગો હેતુર્દામોદરઃ સહઃ । મહીધરો મહાભાગો વેગવાનમિતાશનઃ

જે કદી નાશ પામતા નથી, લાલ રંગ ધરાવે છે, સર્વે માટે માર્ગ છે, સર્વનું કારણ છે, કમરે દોરો બાંધેલા છે, સહનશીલ છે; પૃથ્વીનો આધાર છે, મહાન ભાગ્યશાળી છે, ઝડપથી ચાલે છે અને જેમની ભૂખનો કોઈ અંત નથી.

ઉદ્ભવઃ ક્ષોભણો દેવઃ શ્રીગર્ભઃ પરમેશ્વરઃ । કરણં કારણં કર્તા વિકર્તા ગહનો ગુહઃ

જે સર્વનો આરંભ છે, જે જગતને હલાવનાર છે, જે દૈવી છે, જે શ્રીનો આધાર છે, જે સર્વથી પરમ છે, જે સાધન છે, જે કારણ છે, જે સર્જનહાર છે, જે અનોખો સર્જનહાર છે, જે સમજથી પર છે, અને જે રહસ્યમય છે.

વ્યવસાયો વ્યવસ્થાનઃ સંસ્થાનઃ સ્થાનદો ધ્રુવઃ । પરર્દ્ધિઃ પરમસ્પષ્ટસ્તુષ્ટઃ પુષ્ટઃ શુભેક્ષણઃ

જે નિશ્ચય છે, જે આધાર છે, જે સ્વરૂપ છે, જે સ્થાન આપનાર છે, જે અડગ છે, જે સર્વોચ્ચ વૈભવ ધરાવે છે, જે સ્પષ્ટ છે, જે સંતોષમાં રહે છે, જે પોષિત છે, અને જેના દર્શનથી શુભતા મળે છે.

રામો વિરામો વિરજો માર્ગો નેયો નયોઽનયઃ । (વિરામો વિરતો) વીરઃ શક્તિમતાં શ્રેષ્ઠો ધર્મો ધર્મવિદુત્તમઃ

જે આનંદ આપનાર છે, જે અંત છે, જે આસક્તિથી મુક્ત છે, જે માર્ગ છે, જે માર્ગદર્શન પામે છે, જે માર્ગદર્શક છે, જે માર્ગદર્શન ન આપનાર છે, જે વીર છે, જે શક્તિશાળીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, જે ધર્મ છે, અને જે ધર્મને સર્વોત્તમ રીતે જાણે છે.

વૈકુણ્ઠઃ પુરુષઃ પ્રાણઃ પ્રાણદઃ પ્રણવઃ પૃથુઃ । હિરણ્યગર્ભઃ શત્રુઘ્નો વ્યાપ્તો વાયુરધોક્ષજઃ

જે વૈકુંઠ છે, જે પુરુષ છે, જે પ્રાણ છે, જે પ્રાણ આપનાર છે, જે પવિત્ર 'ઓમ' છે, જે વિશાળ છે, જે સુવર્ણ ગર્ભ છે, જે દુશ્મનોનો નાશક છે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, જે વાયુ છે, અને જે ઇન્દ્રિયોથી પર છે.

ઋતુઃ સુદર્શનઃ કાલઃ પરમેષ્ઠી પરિગ્રહઃ । ઉગ્રઃ સંવત્સરો દક્ષો વિશ્રામો વિશ્વદક્ષિણઃ

તે ઋતુ છે, સુંદર દર્શન ધરાવનાર છે, સમય છે, સર્વોચ્ચ સ્વામી છે, સર્વનો ધારક છે; ભયંકર છે, વર્ષ છે, કુશળ છે, આરામ આપનાર છે અને સર્વત્ર કુશળ છે.

વિસ્તારઃ સ્થાવરસ્થાણુઃ પ્રમાણં બીજમવ્યયમ્ । અર્થોઽનર્થો મહાકોશો મહાભોગો મહાધનઃ

તે વિસ્તરણ છે, અડગ અને અચળ છે, માપ છે, અવિનાશી બીજ છે; અર્થ છે, નિરર્થક છે, મહાન ખજાનો છે, મહાન ભોગ છે અને મહાન ધન છે.

અનિર્વિણ્ણઃ સ્થવિષ્ઠોઽભૂર્ધર્મયૂપો મહામખઃ । નક્ષત્રનેમિર્નક્ષત્રી ક્ષમઃ ક્ષામઃ સમીહનઃ

તે કદી થાકતો નથી, અત્યંત શક્તિશાળી છે, ધરતી છે, ધર્મનો આધાર છે, મહાન યજ્ઞ છે; તારાઓનો ધુરા છે, તારાઓનો સ્વામી છે, સહનશીલ છે, ક્ષીણ છે અને સદાય પ્રયત્નશીલ છે.

યજ્ઞ ઇજ્યો મહેજ્યશ્ચ ક્રતુઃ સત્રં સતાં ગતિઃ । સર્વદર્શી વિમુક્તાત્મા સર્વજ્ઞો જ્ઞાનમુત્તમમ્

તે યજ્ઞ છે, પૂજ્ય છે, બહુ પૂજ્ય છે, વિધિ છે, યજ્ઞસભા છે, સજ્જનોનો માર્ગ છે; સર્વેને જોવા સમર્થ છે, મુક્ત આત્મા છે, સર્વજ્ઞ છે અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન છે.

સુવ્રતઃ સુમુખઃ સૂક્ષ્મઃ સુઘોષઃ સુખદઃ સુહૃત્ । મનોહરો જિતક્રોધો વીરબાહુર્વિદારણઃ

જે પોતાના સંકલ્પોમાં અડગ છે, જેનું મુખ હંમેશા પ્રસન્ન છે, જે ખૂબ સૂક્ષ્મ છે, જેનો અવાજ મીઠો છે, જે સુખ આપે છે, જે સારો મિત્ર છે; જે મનને મોહી લે છે, જેને ક્રોધ પર જીત મળી છે, જેના બાહુઓ પરાક્રમી છે અને જે વિનાશક છે.

સ્વાપનઃ સ્વવશો વ્યાપી નૈકાત્મા નૈકકર્મકૃત્ । વત્સરો વત્સલો વત્સી રત્નગર્ભો ધનેશ્વરઃ

જે ઊંઘ આપનાર છે, પોતે પોતાના વશમાં રહે છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે, અનેક પ્રકારના કાર્યો કરે છે; જે વર્ષ છે, જે સ્નેહી છે, વાછરડાંનો રક્ષક છે, જે રત્નથી ભરપૂર છે અને ધનની માલિકી ધરાવે છે.

ધર્મગુબ્ધર્મકૃદ્ધર્મી સદસત્ક્ષરમક્ષરમ્ । અવિજ્ઞાતા સહસ્રાંશુર્વિધાતા કૃતલક્ષણઃ

જે ધર્મની રક્ષા કરે છે, ધર્મ અનુસાર વર્તે છે અને ધર્મમાં સ્થિર છે; જે સત્ય અને અસત્ય બંને છે, ક્ષયશીલ અને અક્ષય છે; જે અજ્ઞેય છે, હજારો કિરણો ધરાવે છે, સર્જનહાર છે અને નિશાનીઓ સ્થાપિત કરનાર છે.

ગભસ્તિનેમિઃ સત્ત્વસ્થઃ સિંહો ભૂતમહેશ્વરઃ । આદિદેવો મહાદેવો દેવેશો દેવભૃદ્ગુરુઃ

જે સૂર્યકિરણોના ચક્રરૂપ છે, શુદ્ધતામાં સ્થિત છે, સિંહ છે, સર્વ ભૂતોના મહાન સ્વામી છે; જે આદિદેવ છે, મહાદેવ છે, દેવોના દેવ છે અને દેવોના પોષકના ગુરુ છે.

ઉત્તરો ગોપતિર્ગોપ્તા જ્ઞાનગમ્યઃ પુરાતનઃ । શરીરભૂતભૃદ્ભોક્તા કપીન્દ્રો ભૂરિદક્ષિણઃ

તે સર્વથી ઉપર છે, ધરતીના રક્ષક છે, સાચા સંરક્ષક છે; જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે, બહુ જૂના છે; શરીરધારીઓને આધાર આપે છે અને તેમનો આનંદ માણે છે, વાનરોના સ્વામી છે, અને ખૂબ દાનશીલ છે.

સોમપોઽમૃતપઃ સોમઃ પુરુજિત્પુરુસત્તમઃ । વિનયો જયઃ સત્યસન્ધો દાશાર્હઃ સાત્વતામ્પતિઃ

તે સોમરસ પીવે છે, અમૃત પીવે છે, પોતે પણ સોમ છે; અનેકને જીતનાર છે, સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે; વિનમ્ર છે, વિજયી છે, સત્યમાં અડગ છે, દશાર્હ વંશના છે, અને સાત્વતઓના સ્વામી છે.

વિનિયોજ્યઃ જીવો વિનયિતા સાક્ષી મુકુન્દોઽમિતવિક્રમઃ । અમ્ભોનિધિરનન્તાત્મા મહોદધિશયોઽન્તકઃ

તે નિયુક્ત થનાર છે, જીવ છે, વિનમ્ર છે, સાક્ષી છે, મુક્તિ આપનાર છે, અનંત પગલાં ધરાવે છે; મહાસાગર છે, અનંત સ્વરૂપ ધરાવે છે, મહાસાગરમાં શયન કરે છે, અને અંત આપનાર છે.

અજો મહાર્હઃ સ્વાભાવ્યો જિતામિત્રઃ પ્રમોદનઃ । આનન્દો નન્દનો નન્દઃ સત્યધર્મા ત્રિવિક્રમઃ

તે જન્મથી રહિત છે, સર્વથી વધુ મૂલ્યવાન છે, સ્વભાવથી જ છે, શત્રુઓને જીતનાર છે, આનંદ આપનાર છે; આનંદથી ભરપૂર છે, આનંદનો સ્ત્રોત છે, આનંદ સ્વરૂપ છે, સત્ય અને ધર્મને પાળે છે, અને ત્રણેય લોકમાં વિહાર કરનાર છે.

મહર્ષિઃ કપિલાચાર્યઃ કૃતજ્ઞો મેદિનીપતિઃ । ત્રિપદસ્ત્રિદશાધ્યક્ષો મહાશૃઙ્ગઃ કૃતાન્તકૃત્

મહાન ઋષિ કપિલાચાર્ય, ઉપદેશક; જે ઉપકાર માનનાર છે; ધરતીના રાજા; ત્રણ પગલાં ભરનાર; દેવતાઓના અધ્યક્ષ; મહાન શૃંગ ધરાવનાર; મૃત્યુનો અંત લાવનાર.

મહાવરાહો ગોવિન્દઃ સુષેણઃ કનકાઙ્ગદી । ગુહ્યો ગભીરો ગહનો ગુપ્તશ્ચક્રગદાધરઃ

મહા વરાહ રૂપે અવતરનાર; ગોવિંદ; સુંદર સેના ધરાવનાર; સુવર્ણ કડાં પહેરનાર; રહસ્યમય; ઊંડો અને અઘરું સમજાય એવો; ગુપ્ત રહેનાર; ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર.

વેધાઃ સ્વાઙ્ગોઽજિતઃ કૃષ્ણો દૃઢઃ સઙ્કર્ષણોઽચ્યુતઃ । વરુણો વારુણો વૃક્ષઃ પુષ્કરાક્ષો મહામનાઃ

સૃષ્ટિ કરનાર; શુભ અંગો ધરાવનાર; અજેય; કૃષ્ણ; દૃઢ; સંકર્ષણ; કદી ન હારનાર; વરુણ; વરુણપુત્ર; વૃક્ષ; કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર; વિશાળ મન ધરાવનાર.

ભગવાન્ ભગહાઽઽનન્દી વનમાલી હલાયુધઃ । આદિત્યો જ્યોતિરાદિત્યઃ સહિષ્ણુર્ગતિસત્તમઃ

ભગવાન; ભાગ્યનો નાશક; આનંદી; વનમાલા ધારણ કરનાર; હલ ધારણ કરનાર; આદિત્યપુત્ર; તેજસ્વી સૂર્ય; સહનશીલ; સર્વ શ્રેષ્ઠ ગતિ ધરાવનાર.