શ્રીવિષ્ણુસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

અમૃત્યુઃ સર્વદૃક્ સિંહઃ સન્ધાતા સન્ધિમાન્ સ્થિરઃ । અજો દુર્મર્ષણઃ શાસ્તા વિશ્રુતાત્મા સુરારિહા

જે અવિનાશી છે, સર્વેને જોનાર છે, સિંહ સમાન છે, બધાને એકતામાં બાંધનાર છે, સંયોજનથી યુક્ત છે, અડગ છે, જન્મથી પર છે, જેને જીતવું મુશ્કેલ છે, શિક્ષક છે, પ્રસિદ્ધ આત્મા છે અને દેવતાઓના શત્રુઓનો વિનાશક છે.

ગુરુર્ગુરુતમો ધામ સત્યઃ સત્યપરાક્રમઃ । નિમિષોઽનિમિષઃ સ્રગ્વી વાચસ્પતિરુદારધીઃ

તે ગુરુ છે, સર્વ શ્રેષ્ઠ ગુરુ છે, આશ્રયસ્થાન છે, સત્ય સ્વરૂપ છે, સત્યમાં જ પરાક્રમ ધરાવે છે, પળક ઝપટે છે અને ઝપટતો નથી, હારથી શોભાયમાન છે, વાણીના સ્વામી છે અને ઉદાર હૃદય ધરાવે છે.

અગ્રણીર્ગ્રામણીઃ શ્રીમાન્ ન્યાયો નેતા સમીરણઃ । સહસ્રમૂર્ધા વિશ્વાત્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

તે અગ્રણી છે, સમૂહોમાં મુખ્ય છે, વૈભવશાળી છે, ન્યાય છે, માર્ગદર્શક છે, પવન છે, હજાર માથાવાળો છે, સમગ્ર જગતની આત્મા છે, હજાર આંખો ધરાવે છે અને હજાર પગ ધરાવે છે.

આવર્તનો નિવૃત્તાત્મા સંવૃતઃ સમ્પ્રમર્દનઃ । અહઃ સંવર્તકો વહ્નિરનિલો ધરણીધરઃ

જે સૃષ્ટિ અને લયના ચક્ર ચલાવે છે, જેનું મન બધાં બંધનોથી મુક્ત છે, જે સ્વરૂપે ઢંકાયેલો છે, જે બધાને દબાવી દે છે; જે પ્રલયનો દિવસ છે, અગ્નિ છે, પવન છે અને ધરતીને ધારણ કરનાર છે.

સુપ્રસાદઃ પ્રસન્નાત્મા વિશ્વધૃગ્વિશ્વભુગ્વિભુઃ । સત્કર્તા સત્કૃતઃ સાધુર્જહ્નુર્નારાયણો નરઃ

જે અતિ કૃપાળુ છે, જેનું મન હંમેશા પ્રસન્ન છે, જે સમગ્ર જગતને ધારણ કરે છે, જે જગતના આનંદમાં લીન છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે; જે સાચો કર્તા છે, સાચો માન્ય છે, સારા ગુણો ધરાવે છે, જહ્નુ છે, નારાયણ છે અને નર છે.

અસઙ્ખ્યેયોઽપ્રમેયાત્મા વિશિષ્ટઃ શિષ્ટકૃચ્છુચિઃ । સિદ્ધાર્થઃ સિદ્ધસઙ્કલ્પઃ સિદ્ધિદઃ સિદ્ધિસાધનઃ

જેની ગણતરી કરી શકાય તેમ નથી, જેનું સ્વરૂપ કોઈ માપી શકે તેમ નથી, જે સર્વથી વિશિષ્ટ છે, જે સજ્જનોને શીખવે છે, જે પવિત્ર છે; જે પોતાનું ધ્યેય પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે, જેનું સંકલ્પ હંમેશા પૂર્ણ થાય છે, જે સફળતા આપે છે અને જે સિદ્ધિ મેળવવાનો માર્ગ છે.

વૃષાહી વૃષભો વિષ્ણુર્વૃષપર્વા વૃષોદરઃ । વર્ધનો વર્ધમાનશ્ચ વિવિક્તઃ શ્રુતિસાગરઃ

જેનું પ્રતીક વૃષભ છે, જે વૃષભ સ્વરૂપે છે, જે વિષ્ણુ છે, જેના પગલાં વૃષભ જેટલા મજબૂત છે, જેનું પેટ વૃષભ જેટલું શક્તિશાળી છે; જે વૃદ્ધિ કરાવે છે, સતત વધતો રહે છે, સર્વથી અલગ છે અને જે વેદોનું મહાસાગર છે.

સુભુજો દુર્ધરો વાગ્મી મહેન્દ્રો વસુદો વસુઃ । નૈકરૂપો બૃહદ્રૂપઃ શિપિવિષ્ટઃ પ્રકાશનઃ

જેનાં હાથ સુંદર છે, જેને જીતવું અઘરું છે, જે વાણીમાં નિપુણ છે, મહાન સ્વામી છે, ધન આપનાર છે અને પોતે પણ ધનરૂપ છે; જે અનેક રૂપ ધરાવે છે, જેનું સ્વરૂપ વિશાળ છે, જે તેજથી ઝગમગે છે અને બધાને પ્રકાશ આપે છે.

જસ્તેજોદ્યુતિધરઃ પ્રકાશાત્મા પ્રતાપનઃ । ઋદ્ધઃ સ્પષ્ટાક્ષરો મન્ત્રશ્ચન્દ્રાંશુર્ભાસ્કરદ્યુતિઃ

જેમાં ઊર્જા, તેજ અને કાંતિ છે; જેનું સ્વરૂપ પ્રકાશમય છે, જે પ્રખર છે; જે સમૃદ્ધ છે, જેનાં શબ્દો સ્પષ્ટ છે, જે મંત્રરૂપ છે, જે ચાંદની જેવી શીતળતા આપે છે અને જેનું તેજ સૂર્ય જેવું છે.

અમૃતાંશૂદ્ભવો ભાનુઃ શશબિન્દુઃ સુરેશ્વરઃ । ઔષધં જગતઃ સેતુઃ સત્યધર્મપરાક્રમઃ

જે અમૃતમય ચાંદ્રકિરણોમાંથી જન્મેલો છે, જે સૂર્યરૂપ છે, ચંદ્રમાં જેનું ચિહ્ન છે, દેવતાઓના સ્વામી છે; જે જગત માટે ઔષધિ છે, સંસાર માટે પુલ છે અને જેનું શૌર્ય સત્ય અને ધર્મમાં છે.

ભૂતભવ્યભવન્નાથઃ પવનઃ પાવનોઽનલઃ । કામહા કામકૃત્કાન્તઃ કામઃ કામપ્રદઃ પ્રભુઃ

જે ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના સ્વામી છે; જે પવન છે, શુદ્ધિકારક છે અને અગ્નિરૂપ છે; જે કામનો નાશક છે, કામ પૂરા કરનાર છે, સૌનો પ્રિય છે, પોતે પણ કામરૂપ છે, કામ આપનાર છે અને સર્વના પ્રભુ છે.

યુગાદિકૃદ્યુગાવર્તો નૈકમાયો મહાશનઃ । અદૃશ્યો વ્યક્તરૂપશ્ચ સહસ્રજિદનન્તજિત્

યુગોની શરૂઆત કરનાર, સમયના ચક્ર ફેરવનાર, અનેક પ્રકારની માયા ધરાવનાર, બધું ભક્ષણ કરનાર, જોવામાં ન આવનાર છતાં સ્પષ્ટ રૂપે દેખાવનાર, હજારોને જીતનાર અને અનંતને પણ જીતનાર છે.

ઇષ્ટોઽવિશિષ્ટઃ શિષ્ટેષ્ટઃ શિખણ્ડી નહુષો વૃષઃ । ક્રોધહા ક્રોધકૃત્કર્તા વિશ્વબાહુર્મહીધરઃ

જે સર્વેના ઇચ્છિત છે, પણ કોઈથી ભિન્ન નથી; સજ્જનોના પ્રિય, શિખા ધારણ કરનાર, નહુષના વંશજ, ધર્મરૂપ વૃષભ, ક્રોધનો નાશક, ક્રોધ પેદા કરનાર, સર્વ કર્મો કરનાર, જગતને પોતાના હાથમાં ધરનાર અને ધરતીને ધારણ કરનાર છે.

અચ્યુતઃ પ્રથિતઃ પ્રાણઃ પ્રાણદો વાસવાનુજઃ । અપાંનિધિરધિષ્ઠાનમપ્રમત્તઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

અચલ, સર્વેમાં પ્રસિદ્ધ, જીવનશક્તિ, સૌને પ્રાણ આપનાર, ઇન્દ્રના નાના ભાઈ, પાણીનો મહાસાગર, આધારરૂપ, કદી અચેત ન થનાર અને સદાય સ્થિર રહેવાવાળા છે.

સ્કન્દઃ સ્કન્દધરો ધુર્યો વરદો વાયુવાહનઃ । વાસુદેવો બૃહદ્ભાનુરાદિદેવઃ પુરન્દરઃ

સ્કંદ, સ્કંદને ધારણ કરનાર, ભાર વહેનાર, આશીર્વાદ આપનાર, પવન સાથે ગતિ કરનાર, વિશાળ તેજવાળા વાસુદેવ, પ્રથમ દેવ અને શહેરોનો વિનાશક છે.

અશોકસ્તારણસ્તારઃ શૂરઃ શૌરિર્જનેશ્વરઃ । અનુકૂલઃ શતાવર્તઃ પદ્મી પદ્મનિભેક્ષણઃ

જેમને દુઃખ નથી, જે બધાને પાર ઉતારે છે, જે બહાદુર છે, શૂરપુત્ર છે, લોકોના સ્વામી છે; જે સદા સૌના માટે શુભ છે, અનેક રીતે ફરતા રહે છે, કમળ જેવા હાથ ધરાવે છે અને કમળ જેવી આંખો ધરાવે છે.

પદ્મનાભોઽરવિન્દાક્ષઃ પદ્મગર્ભઃ શરીરભૃત્ । મહર્દ્ધિરૃદ્ધો વૃદ્ધાત્મા મહાક્ષો ગરુડધ્વજઃ

જેનુ નાભિ કમળ છે, જેમની આંખો કમળ જેવી છે, જે કમળમાંથી જન્મેલા છે, જે શરીરનું પાલન કરે છે; જે મહાન ઐશ્વર્યવાળા છે, સમૃદ્ધ છે, પ્રાચીન આત્માવાળા છે, વિશાળ નેત્રવાળા છે અને જેમના ધ્વજ પર ગરુડ છે.

અતુલઃ શરભો ભીમઃ સમયજ્ઞો હવિર્હરિઃ । સર્વલક્ષણલક્ષણ્યો લક્ષ્મીવાન્ સમિતિઞ્જયઃ

જેની સરખામણી કોઈ કરી શકે નહીં, જે પ્રબળ દુશ્મનોને પણ હરાવી દે છે, જે ભયાનક છે, સમયને જાણે છે, યજ્ઞમાં આવતી ભેટ સ્વીકારે છે, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત છે, લક્ષ્મીજીના સ્વામી છે અને યુદ્ધમાં હંમેશા વિજયી રહે છે.

વિક્ષરો રોહિતો માર્ગો હેતુર્દામોદરઃ સહઃ । મહીધરો મહાભાગો વેગવાનમિતાશનઃ

જે કદી નાશ પામતા નથી, લાલ રંગ ધરાવે છે, સર્વે માટે માર્ગ છે, સર્વનું કારણ છે, કમરે દોરો બાંધેલા છે, સહનશીલ છે; પૃથ્વીનો આધાર છે, મહાન ભાગ્યશાળી છે, ઝડપથી ચાલે છે અને જેમની ભૂખનો કોઈ અંત નથી.

ઉદ્ભવઃ ક્ષોભણો દેવઃ શ્રીગર્ભઃ પરમેશ્વરઃ । કરણં કારણં કર્તા વિકર્તા ગહનો ગુહઃ

જે સર્વનો આરંભ છે, જે જગતને હલાવનાર છે, જે દૈવી છે, જે શ્રીનો આધાર છે, જે સર્વથી પરમ છે, જે સાધન છે, જે કારણ છે, જે સર્જનહાર છે, જે અનોખો સર્જનહાર છે, જે સમજથી પર છે, અને જે રહસ્યમય છે.

વ્યવસાયો વ્યવસ્થાનઃ સંસ્થાનઃ સ્થાનદો ધ્રુવઃ । પરર્દ્ધિઃ પરમસ્પષ્ટસ્તુષ્ટઃ પુષ્ટઃ શુભેક્ષણઃ

જે નિશ્ચય છે, જે આધાર છે, જે સ્વરૂપ છે, જે સ્થાન આપનાર છે, જે અડગ છે, જે સર્વોચ્ચ વૈભવ ધરાવે છે, જે સ્પષ્ટ છે, જે સંતોષમાં રહે છે, જે પોષિત છે, અને જેના દર્શનથી શુભતા મળે છે.

રામો વિરામો વિરજો માર્ગો નેયો નયોઽનયઃ । (વિરામો વિરતો) વીરઃ શક્તિમતાં શ્રેષ્ઠો ધર્મો ધર્મવિદુત્તમઃ

જે આનંદ આપનાર છે, જે અંત છે, જે આસક્તિથી મુક્ત છે, જે માર્ગ છે, જે માર્ગદર્શન પામે છે, જે માર્ગદર્શક છે, જે માર્ગદર્શન ન આપનાર છે, જે વીર છે, જે શક્તિશાળીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, જે ધર્મ છે, અને જે ધર્મને સર્વોત્તમ રીતે જાણે છે.

વૈકુણ્ઠઃ પુરુષઃ પ્રાણઃ પ્રાણદઃ પ્રણવઃ પૃથુઃ । હિરણ્યગર્ભઃ શત્રુઘ્નો વ્યાપ્તો વાયુરધોક્ષજઃ

જે વૈકુંઠ છે, જે પુરુષ છે, જે પ્રાણ છે, જે પ્રાણ આપનાર છે, જે પવિત્ર 'ઓમ' છે, જે વિશાળ છે, જે સુવર્ણ ગર્ભ છે, જે દુશ્મનોનો નાશક છે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, જે વાયુ છે, અને જે ઇન્દ્રિયોથી પર છે.

ઋતુઃ સુદર્શનઃ કાલઃ પરમેષ્ઠી પરિગ્રહઃ । ઉગ્રઃ સંવત્સરો દક્ષો વિશ્રામો વિશ્વદક્ષિણઃ

તે ઋતુ છે, સુંદર દર્શન ધરાવનાર છે, સમય છે, સર્વોચ્ચ સ્વામી છે, સર્વનો ધારક છે; ભયંકર છે, વર્ષ છે, કુશળ છે, આરામ આપનાર છે અને સર્વત્ર કુશળ છે.

વિસ્તારઃ સ્થાવરસ્થાણુઃ પ્રમાણં બીજમવ્યયમ્ । અર્થોઽનર્થો મહાકોશો મહાભોગો મહાધનઃ

તે વિસ્તરણ છે, અડગ અને અચળ છે, માપ છે, અવિનાશી બીજ છે; અર્થ છે, નિરર્થક છે, મહાન ખજાનો છે, મહાન ભોગ છે અને મહાન ધન છે.

અનિર્વિણ્ણઃ સ્થવિષ્ઠોઽભૂર્ધર્મયૂપો મહામખઃ । નક્ષત્રનેમિર્નક્ષત્રી ક્ષમઃ ક્ષામઃ સમીહનઃ

તે કદી થાકતો નથી, અત્યંત શક્તિશાળી છે, ધરતી છે, ધર્મનો આધાર છે, મહાન યજ્ઞ છે; તારાઓનો ધુરા છે, તારાઓનો સ્વામી છે, સહનશીલ છે, ક્ષીણ છે અને સદાય પ્રયત્નશીલ છે.

યજ્ઞ ઇજ્યો મહેજ્યશ્ચ ક્રતુઃ સત્રં સતાં ગતિઃ । સર્વદર્શી વિમુક્તાત્મા સર્વજ્ઞો જ્ઞાનમુત્તમમ્

તે યજ્ઞ છે, પૂજ્ય છે, બહુ પૂજ્ય છે, વિધિ છે, યજ્ઞસભા છે, સજ્જનોનો માર્ગ છે; સર્વેને જોવા સમર્થ છે, મુક્ત આત્મા છે, સર્વજ્ઞ છે અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન છે.

સુવ્રતઃ સુમુખઃ સૂક્ષ્મઃ સુઘોષઃ સુખદઃ સુહૃત્ । મનોહરો જિતક્રોધો વીરબાહુર્વિદારણઃ

જે પોતાના સંકલ્પોમાં અડગ છે, જેનું મુખ હંમેશા પ્રસન્ન છે, જે ખૂબ સૂક્ષ્મ છે, જેનો અવાજ મીઠો છે, જે સુખ આપે છે, જે સારો મિત્ર છે; જે મનને મોહી લે છે, જેને ક્રોધ પર જીત મળી છે, જેના બાહુઓ પરાક્રમી છે અને જે વિનાશક છે.

સ્વાપનઃ સ્વવશો વ્યાપી નૈકાત્મા નૈકકર્મકૃત્ । વત્સરો વત્સલો વત્સી રત્નગર્ભો ધનેશ્વરઃ

જે ઊંઘ આપનાર છે, પોતે પોતાના વશમાં રહે છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે, અનેક પ્રકારના કાર્યો કરે છે; જે વર્ષ છે, જે સ્નેહી છે, વાછરડાંનો રક્ષક છે, જે રત્નથી ભરપૂર છે અને ધનની માલિકી ધરાવે છે.