શ્રીવિષ્ણુસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

પૂતાત્મા પરમાત્મા ચ મુક્તાનાં પરમા ગતિઃ । અવ્યયઃ પુરુષઃ સાક્ષી ક્ષેત્રજ્ઞોઽક્ષર એવ ચ

એ પવિત્ર આત્મા છે, સર્વોચ્ચ આત્મા છે, મુક્ત થયેલા લોકોની પરમ ગતિ છે; ક્યારેય નાશ ન થતો, પુરુષોત્તમ છે, સર્વનો સાક્ષી છે, ક્ષેત્રના જ્ઞાતા છે અને સદા અવિનાશી છે.

યોગો યોગવિદાં નેતા પ્રધાનપુરુષેશ્વરઃ । નારસિંહવપુઃ શ્રીમાન્ કેશવઃ પુરુષોત્તમઃ

એ યોગ છે, યોગ જાણનારા લોકોના નેતા છે, પ્રધાન અને પુરુષના સ્વામી છે; એ નરસિંહ રૂપ ધરાવે છે, સૌભાગ્યશાળી છે, કેશવ છે અને સર્વોથી શ્રેષ્ઠ પુરુષ છે.

સર્વઃ શર્વઃ શિવઃ સ્થાણુર્ભૂતાદિર્નિધિરવ્યયઃ । સમ્ભવો ભાવનો ભર્તા પ્રભવઃ પ્રભુરીશ્વરઃ

એ સર્વ છે, કલ્યાણકારી છે, દયાળુ છે, અડગ છે, સર્વ જીવોના મૂળ છે, ક્યારેય ખૂટતો ન થતો ખજાનો છે; જન્મ આપનાર છે, પોષણ કરનાર છે, પાલનહાર છે, ઉદ્ભવક છે, સ્વામી છે અને સર્વનો શાસક છે.

સ્વયમ્ભૂઃ શમ્ભુરાદિત્યઃ પુષ્કરાક્ષો મહાસ્વનઃ । અનાદિનિધનો ધાતા વિધાતા ધાતુરુત્તમઃ

સ્વયંભૂ, આનંદ આપનાર, સૂર્ય, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર, ગર્જનાથી મહાન, જેનું neither આરંભ છે કે neither અંત છે, સર્વનું આધાર, સર્જનહાર અને સર્વથી શ્રેષ્ઠ આધાર છે.

અપ્રમેયો હૃષીકેશઃ પદ્મનાભોઽમરપ્રભુઃ । વિશ્વકર્મા મનુસ્ત્વષ્ટા સ્થવિષ્ઠઃ સ્થવિરો ધ્રુવઃ

જે અપરિમિત છે, ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, કમળનાભી, અમર દેવતાઓના સ્વામી, જગતના સર્જનહાર, મનુ, રચનાકાર, અત્યંત વિશાળ, પ્રાચીન અને અવિચલ છે.

અગ્રાહ્યઃ શાશ્વતઃ કૃષ્ણો લોહિતાક્ષઃ પ્રતર્દનઃ । પ્રભૂતસ્ત્રિકકુબ્ધામ પવિત્રં મઙ્ગલં પરમ્

જે પકડાઈ શકતા નથી, સદા રહેતા, શ્યામવર્ણ, લાલ આંખો ધરાવનાર, વિનાશક, સર્વેમાં વ્યાપક, ત્રણેય લોકમાં નિવાસ કરનાર, પવિત્ર, શુભ અને સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે.

ઈશાનઃ પ્રાણદઃ પ્રાણો જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રજાપતિઃ । હિરણ્યગર્ભો ભૂગર્ભો માધવો મધુસૂદનઃ

ઈશાન, પ્રાણ આપનાર, પ્રાણરૂપ, સૌથી વયસ્ક, શ્રેષ્ઠ, સર્વના પિતા, હિરણ્યગર્ભ, ધરતીના ગર્ભરૂપ, માધવ અને મધુસૂદન છે.

ઈશ્વરો વિક્રમી ધન્વી મેધાવી વિક્રમઃ ક્રમઃ । અનુત્તમો દુરાધર્ષઃ કૃતજ્ઞઃ કૃતિરાત્મવાન્

એ પરમેશ્વર છે, બલવાન છે, ધનુષ્ય ધારણ કરનાર છે, બુદ્ધિશાળી છે, મહાન પરાક્રમી છે, એક પગલાં પછી બીજું પગલું ભરી આગળ વધે છે; કોઈ પણ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, અપરાજિત છે, દરેક કર્મને જાણે છે, પોતે જ કર્મરૂપ છે અને સંપૂર્ણ સ્વાધીન છે.

સુરેશઃ શરણં શર્મ વિશ્વરેતાઃ પ્રજાભવઃ । અહઃ સંવત્સરો વ્યાલઃ પ્રત્યયઃ સર્વદર્શનઃ

એ દેવતાઓના સ્વામી છે, આશ્રયદાતા છે, સુરક્ષા આપનાર છે, સમગ્ર જગતના બીજરૂપ છે, સર્વ પ્રજાઓના સર્જનહાર છે; એ દિવસ છે, વર્ષ છે, સાપ છે, અચૂક વિશ્વાસ છે અને સર્વત્ર જોવા વાળો છે.

અજઃ સર્વેશ્વરઃ સિદ્ધઃ સિદ્ધિઃ સર્વાદિરચ્યુતઃ । વૃષાકપિરમેયાત્મા સર્વયોગવિનિઃસૃતઃ

એ જન્મરહિત છે, સર્વનો ઈશ્વર છે, સિદ્ધ છે, સિદ્ધિરૂપ છે, સર્વનો આરંભ છે, કદી ન બદલાવા વાળો છે; વૃષભને ધારણ કરનાર છે, અનંત સ્વરૂપ ધરાવે છે અને દરેક યોગનું મૂળ છે.

વસુર્વસુમનાઃ સત્યઃ સમાત્માઽસમ્મિતઃ સમઃ । અમોઘઃ પુણ્ડરીકાક્ષો વૃષકર્મા વૃષાકૃતિઃ

એ ધનરૂપ છે, ઉદાર મનવાળો છે, સત્યવંત છે, સર્વત્ર સમાન છે, કોઈની સાથે સરખામણી ન થાય એવો છે, સર્વે માટે એકસરખો છે, કદી નિષ્ફળ ન થતો છે, કમળના ફૂલ જેવી આંખો ધરાવે છે, સદ્કર્મ કરનાર છે અને ધર્મમય સ્વરૂપ ધરાવે છે.

રુદ્રો બહુશિરા બભ્રુર્વિશ્વયોનિઃ શુચિશ્રવાઃ । અમૃતઃ શાશ્વતસ્થાણુર્વરારોહો મહાતપાઃ

તેઓ રુદ્ર છે, અનેક માથાવાળા, પીળા રંગના, સમગ્ર સૃષ્ટિના મૂળ, પવિત્ર નામથી પ્રસિદ્ધ, અમર, સદાય અડગ, ઉત્તમ ઊંચાઈ ધરાવનાર અને મહાન તપસ્વી છે.

સર્વગઃ સર્વવિદ્ભાનુર્વિષ્વક્સેનો જનાર્દનઃ । વેદો વેદવિદવ્યઙ્ગો વેદાઙ્ગો વેદવિત્ કવિઃ

તેઓ સર્વત્ર વ્યાપેલા, બધું જાણનારા, તેજસ્વી, સમગ્ર જગતના સેનાપતિ, લોકરક્ષક છે; તેઓ જ વેદ છે, વેદના જ્ઞાનિ છે, નિર્દોષ છે, વેદના અંગરૂપ છે, વેદવિદ્વાન અને વિદ્વાન છે.

લોકાધ્યક્ષઃ સુરાધ્યક્ષો ધર્માધ્યક્ષઃ કૃતાકૃતઃ । ચતુરાત્મા ચતુર્વ્યૂહશ્ચતુર્દંષ્ટ્રશ્ચતુર્ભુજઃ

તેઓ લોકોના અધ્યક્ષ, દેવોના અધ્યક્ષ, ધર્મના અધ્યક્ષ છે, કર્તા અને અકર્તા છે; ચાર સ્વરૂપ ધરાવનાર, ચાર રૂપે પ્રગટ, ચાર દાંતવાળા અને ચાર હાથવાળા છે.

ભ્રાજિષ્ણુર્ભોજનં ભોક્તા સહિષ્ણુર્જગદાદિજઃ । અનઘો વિજયો જેતા વિશ્વયોનિઃ પુનર્વસુઃ

તેઓ તેજસ્વી છે, ભોજન અને ભોજન કરનાર છે, સહનશીલ છે, જગતના પ્રથમ જન્મેલા છે; પાપરહિત, વિજયી, જીતનાર, સર્વ સૃષ્ટિના મૂળ અને હંમેશા નવીનતા લાવનાર છે.

ઉપેન્દ્રો વામનઃ પ્રાંશુરમોઘઃ શુચિરૂર્જિતઃ । અતીન્દ્રઃ સઙ્ગ્રહઃ સર્ગો ધૃતાત્મા નિયમો યમઃ

ઉપેન્દ્ર, વામન, ઊંચા, કદી નિષ્ફળ ન થનાર, પવિત્ર, બળવાન, ઇન્દ્રથી પણ પર, બધાને એકત્ર કરનાર, સર્જનહાર, મનને સંભાળનાર, નિયમ આપનાર અને નિયંત્રણ કરનાર છે.

વેદ્યો વૈદ્યઃ સદાયોગી વીરહા માધવો મધુઃ । અતીન્દ્રિયો મહામાયો મહોત્સાહો મહાબલઃ

જે વેદોથી જાણી શકાય છે, રોગ દૂર કરનાર છે, હંમેશા ધ્યાનમાં લીન રહે છે, શૂરવીરોનો વિનાશક છે, માધવ છે, મધુ છે, ઇન્દ્રિયોથી પર છે, મહાન માયાવાન છે, મહાન ઉત્સાહવાળા છે અને મહાન બળવાન છે.

મહાબુદ્ધિર્મહાવીર્યો મહાશક્તિર્મહાદ્યુતિઃ । અનિર્દેશ્યવપુઃ શ્રીમાનમેયાત્મા મહાદ્રિધૃક્

મહાન બુદ્ધિશાળી, મહાન પરાક્રમી, મહાન શક્તિ ધરાવનાર, મહાન તેજવાળો, જેને વર્ણવી શકાય નહિ એવો રૂપ ધરાવનાર, શ્રીમંત, જેનું સ્વરૂપ કોઈ માપી શકે નહિ, અને મહાન પર્વતો ધારણ કરનાર છે.

મહેષ્વાસો મહીભર્તા શ્રીનિવાસઃ સતાં ગતિઃ । અનિરુદ્ધઃ સુરાનન્દો ગોવિન્દો ગોવિદાં પતિઃ

મહાન ધનુષ્યવાળો, ધરતીને ધારણ કરનાર, શ્રીનું નિવાસસ્થાન, સજ્જનોનો આશરો, જેને કોઈ જીતે નહિ, દેવતાઓને આનંદ આપનાર, ગોવિંદ અને ગોવિદાઓના સ્વામી છે.

મરીચિર્દમનો હંસઃ સુપર્ણો ભુજગોત્તમઃ । હિરણ્યનાભઃ સુતપાઃ પદ્મનાભઃ પ્રજાપતિઃ

મરીચિ, અંધકાર દૂર કરનાર, હંસ, સુંદર પાંખો ધરાવનાર, સાપોમાં શ્રેષ્ઠ, સુવર્ણ નાભિ ધરાવનાર, તપસ્વી, કમળ જેવી નાભિ ધરાવનાર અને સર્વ પ્રજાઓના સ્વામી છે.

અમૃત્યુઃ સર્વદૃક્ સિંહઃ સન્ધાતા સન્ધિમાન્ સ્થિરઃ । અજો દુર્મર્ષણઃ શાસ્તા વિશ્રુતાત્મા સુરારિહા

જે અવિનાશી છે, સર્વેને જોનાર છે, સિંહ સમાન છે, બધાને એકતામાં બાંધનાર છે, સંયોજનથી યુક્ત છે, અડગ છે, જન્મથી પર છે, જેને જીતવું મુશ્કેલ છે, શિક્ષક છે, પ્રસિદ્ધ આત્મા છે અને દેવતાઓના શત્રુઓનો વિનાશક છે.

ગુરુર્ગુરુતમો ધામ સત્યઃ સત્યપરાક્રમઃ । નિમિષોઽનિમિષઃ સ્રગ્વી વાચસ્પતિરુદારધીઃ

તે ગુરુ છે, સર્વ શ્રેષ્ઠ ગુરુ છે, આશ્રયસ્થાન છે, સત્ય સ્વરૂપ છે, સત્યમાં જ પરાક્રમ ધરાવે છે, પળક ઝપટે છે અને ઝપટતો નથી, હારથી શોભાયમાન છે, વાણીના સ્વામી છે અને ઉદાર હૃદય ધરાવે છે.

અગ્રણીર્ગ્રામણીઃ શ્રીમાન્ ન્યાયો નેતા સમીરણઃ । સહસ્રમૂર્ધા વિશ્વાત્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

તે અગ્રણી છે, સમૂહોમાં મુખ્ય છે, વૈભવશાળી છે, ન્યાય છે, માર્ગદર્શક છે, પવન છે, હજાર માથાવાળો છે, સમગ્ર જગતની આત્મા છે, હજાર આંખો ધરાવે છે અને હજાર પગ ધરાવે છે.

આવર્તનો નિવૃત્તાત્મા સંવૃતઃ સમ્પ્રમર્દનઃ । અહઃ સંવર્તકો વહ્નિરનિલો ધરણીધરઃ

જે સૃષ્ટિ અને લયના ચક્ર ચલાવે છે, જેનું મન બધાં બંધનોથી મુક્ત છે, જે સ્વરૂપે ઢંકાયેલો છે, જે બધાને દબાવી દે છે; જે પ્રલયનો દિવસ છે, અગ્નિ છે, પવન છે અને ધરતીને ધારણ કરનાર છે.

સુપ્રસાદઃ પ્રસન્નાત્મા વિશ્વધૃગ્વિશ્વભુગ્વિભુઃ । સત્કર્તા સત્કૃતઃ સાધુર્જહ્નુર્નારાયણો નરઃ

જે અતિ કૃપાળુ છે, જેનું મન હંમેશા પ્રસન્ન છે, જે સમગ્ર જગતને ધારણ કરે છે, જે જગતના આનંદમાં લીન છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે; જે સાચો કર્તા છે, સાચો માન્ય છે, સારા ગુણો ધરાવે છે, જહ્નુ છે, નારાયણ છે અને નર છે.

અસઙ્ખ્યેયોઽપ્રમેયાત્મા વિશિષ્ટઃ શિષ્ટકૃચ્છુચિઃ । સિદ્ધાર્થઃ સિદ્ધસઙ્કલ્પઃ સિદ્ધિદઃ સિદ્ધિસાધનઃ

જેની ગણતરી કરી શકાય તેમ નથી, જેનું સ્વરૂપ કોઈ માપી શકે તેમ નથી, જે સર્વથી વિશિષ્ટ છે, જે સજ્જનોને શીખવે છે, જે પવિત્ર છે; જે પોતાનું ધ્યેય પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે, જેનું સંકલ્પ હંમેશા પૂર્ણ થાય છે, જે સફળતા આપે છે અને જે સિદ્ધિ મેળવવાનો માર્ગ છે.

વૃષાહી વૃષભો વિષ્ણુર્વૃષપર્વા વૃષોદરઃ । વર્ધનો વર્ધમાનશ્ચ વિવિક્તઃ શ્રુતિસાગરઃ

જેનું પ્રતીક વૃષભ છે, જે વૃષભ સ્વરૂપે છે, જે વિષ્ણુ છે, જેના પગલાં વૃષભ જેટલા મજબૂત છે, જેનું પેટ વૃષભ જેટલું શક્તિશાળી છે; જે વૃદ્ધિ કરાવે છે, સતત વધતો રહે છે, સર્વથી અલગ છે અને જે વેદોનું મહાસાગર છે.

સુભુજો દુર્ધરો વાગ્મી મહેન્દ્રો વસુદો વસુઃ । નૈકરૂપો બૃહદ્રૂપઃ શિપિવિષ્ટઃ પ્રકાશનઃ

જેનાં હાથ સુંદર છે, જેને જીતવું અઘરું છે, જે વાણીમાં નિપુણ છે, મહાન સ્વામી છે, ધન આપનાર છે અને પોતે પણ ધનરૂપ છે; જે અનેક રૂપ ધરાવે છે, જેનું સ્વરૂપ વિશાળ છે, જે તેજથી ઝગમગે છે અને બધાને પ્રકાશ આપે છે.

જસ્તેજોદ્યુતિધરઃ પ્રકાશાત્મા પ્રતાપનઃ । ઋદ્ધઃ સ્પષ્ટાક્ષરો મન્ત્રશ્ચન્દ્રાંશુર્ભાસ્કરદ્યુતિઃ

જેમાં ઊર્જા, તેજ અને કાંતિ છે; જેનું સ્વરૂપ પ્રકાશમય છે, જે પ્રખર છે; જે સમૃદ્ધ છે, જેનાં શબ્દો સ્પષ્ટ છે, જે મંત્રરૂપ છે, જે ચાંદની જેવી શીતળતા આપે છે અને જેનું તેજ સૂર્ય જેવું છે.