શ્રીવિષ્ણુસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

ભગવાન સર્વત્ર વ્યાપક છે—બ્રહ્મનો આધાર, બ્રહ્માનું સર્જન કરનાર, અને પોતે જ બ્રહ્મા અને પરમ તત્ત્વ છે. તેઓ બ્રહ્મને વધારનાર, બ્રહ્મજ્ઞ, બ્રાહ્મણોમાં રહેનાર, વેદોના જ્ઞાતા અને બ્રાહ્મણોને પ્રિય છે. તેમના પગલા મહાન છે, કર્મો અતિ વિશાળ છે, તેજસ્વી છે, મહાન સર્પરૂપ છે, મહાયજ્ઞોનું આયોજન અને અર્પણ કરનાર, તથા મહાન હવન સ્વરૂપ છે. તેમને સ્તુતિ કરવી યોગ્ય છે, તેઓ સ્વયં સ્તુતિને પ્રિય ધરાવે છે, પોતે જ સ્તુતિરૂપ છે, પ્રશંસા અને સ્તુતિના કર્મ પણ તેઓ જ છે. યુદ્ધમાં આનંદ માણે છે, સર્વ ગુણોથી સમ્પન્ન છે, કૃતકર્મ છે, ધર્મમાં પ્રસિદ્ધ છે અને રોગરહિત છે. તેઓ મનથી પણ ઝડપી છે, તીર્થોને પવિત્ર કરે છે, સંપત્તિના સ્ત્રોત છે, ધનના દાતા છે, ખજાનાના દાતા છે, વસુદેવપુત્ર છે, સંપત્તિનો સાર છે, ઉદાર મનવાળા છે અને યજ્ઞમાં અર્પણ છે. તેમનો માર્ગ શુભ છે, સજ્જનોમાં પૂજ્ય છે, સત્તાનું સ્વરૂપ છે, પરમ સત્ય છે, ધર્મીઓનો શ્રેષ્ઠ આશ્રય છે; તેઓ શુરસેનાનો નાયક છે, યદુઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, સાચું નિવાસસ્થાન છે અને યમુનાને પવિત્ર કરે છે. તેઓ સર્વ જીવનો નિવાસસ્થાન છે, વસુદેવના પુત્ર છે, સર્વ જીવનના આધાર છે, અગ્નિરૂપ છે, અહંકારના વિનાશક અને દાતા બંને છે, અહંકારથી ભરપૂર પણ છે, અને અજય છે—ક્યારેય પરાસ્ત થાતા નથી. તેમનું રૂપ આખું બ્રહ્માંડ છે—મહાન રૂપ, તેજસ્વી સ્વરૂપ અને નિરુપાધિ પણ છે; અનેક રૂપ ધરાવે છે, અવ્યક્ત છે, અનેક મુખ ધરાવે છે. તેઓ એક પણ છે, અનેક પણ છે; સર્વરૂપ છે, કોણ છે, શું છે, એ પરમ અવસ્થા છે; જગતના મિત્ર છે, જગતના સ્વામી છે, માધવ છે, અને ભક્તોને ખૂબ પ્રિય છે. તેમનું વર્ણન સોનાની જેમ છે, અંગો સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, સુંદર અંગો ધરાવે છે, ચંદનથી સુશોભિત છે; વિરોનો સંહારક છે, અપ્રતિમ છે, ખાલીપણું છે, ઘૃતપાન છે, સ્થિર અને ચંચળ બંને છે. તેઓ અહંકારરહિત છે, મહાન માન આપનાર છે, પૂજ્ય છે, લોકપતિ છે, ત્રણેય લોકના આધાર છે; ઉત્તમ બુદ્ધિ ધરાવે છે, બુદ્ધિમાંથી ઉત્પન્ન છે, ભાગ્યશાળી છે, જ્ઞાનસ્વરૂપ છે, અને પૃથ્વીનો આધાર છે. તેમાથી તેજ વરસે છે, તેજસ્વી છે, સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; નિયામક છે, શમક છે, ઝડપી છે, અનેક શૃંગ ધરાવે છે, ગદાનો મોટો ભાઈ છે. તેઓ ચાર રૂપ ધરાવે છે, ચાર હાથ છે, ચાર અવતાર છે, ચાર માર્ગ છે; ચતુર્વિધ સ્વરૂપ છે, ચતુર્વિધ અવસ્થામાં છે, ચાર વેદના જ્ઞાતા છે, એક પદ ધરાવે છે. તેઓ ચક્રરૂપ છે, જેના તત્વમાં પાછું વળવાનું નથી, અજય છે, દુર્લભ છે; દુર્ગમ છે, કિલ્લા છે, દુશ્મનોનો વિનાશક છે. મંગલરૂપ છે, જગતનો સાર છે, સૂક્ષ્મ દોરો છે, દોર વધારનાર છે; ઇન્દ્રના કાર્યો કરનાર છે, મહાન કર્મો કરનાર છે, સિદ્ધ કર્મો કરનાર છે, સિદ્ધ શાસ્ત્રોનો જ્ઞાતા છે. તેઓ મૂળ છે, સુંદર છે, મનોહર છે, મણિનાભિ છે, સુંદર નેત્રો ધરાવે છે, સૂર્ય છે, પોષક છે, શૃંગ ધરાવે છે, વિજયી છે, સર્વવિદ્યા ધરાવે છે. તેઓ સોનાની બુંદ જેવાં છે, અચળ છે, વાણીના સ્વામી છે, મહાસરોઅવર છે, મહાગર્ભ છે, મહાતત્વ છે, મહાસંપત્તિ છે. તેઓ પૃથ્વીમાં આનંદ મેળવે છે, સુખ આપનાર છે, ચમેલી જેવાં શુદ્ધ છે, વરસાદ આપનાર છે, શુદ્ધિકર્તા છે, પવનરૂપ છે, અમર ઇચ્છાઓ ધરાવે છે, અમર સ્વરૂપ છે, સર્વજ્ઞ છે, સર્વ દિશામાં દ્રષ્ટિ ધરાવે છે. તેઓ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે, ઉત્તમ વ્રત ધરાવે છે, સિદ્ધ છે, દુશ્મનોને જીતનાર છે, શત્રુઓને પીડનાર છે, વટવૃક્ષ છે, ઉમરું છે, પિપળ છે, ચાણુર અને અંધકનો વિનાશક છે. તેમનું તેજ હજારો ગણું છે, સાત જિહ્વા ધરાવે છે, સાત રીતે પ્રજ્વલિત છે, સાત વાહન ધરાવે છે; નિરુપાધિ છે, પાપરહિત છે, અવિચાર્ય છે, ભયના સર્જક અને વિનાશક છે. તેઓ સૂક્ષ્મ પણ છે, વિશાળ પણ છે, પાતળા પણ છે, વિશાળ પણ છે; ગુણધારી પણ છે, ગુણાતીત પણ છે, unsupported પણ છે, સ્વયં આધારિત છે, પ્રાચીન પિતામહ છે, વંશ વધારનાર છે. તેઓ ભાર વહન કરનાર છે, યોગી તરીકે જાણીતા છે, યોગીઓના સ્વામી છે, સર્વ ઇચ્છાઓના દાતા છે; આરામ સ્થાન છે, તપસ્વી છે, ક્ષીણ છે, સુવર્ણપંખી છે, પવનવાહન છે. તેઓ ધનુષ ધારણ કરે છે, ધનુષનું જ્ઞાન છે, દંડ છે, શમક છે, સ્વયં નિયંત્રક છે; અજય છે, સહનશીલ છે, નિયામક છે, અનિયંત્રિત પણ છે, અપ્રમાદી છે. તેઓ ધર્મમાં સ્થિર છે, શુદ્ધ છે, સત્યવંત છે, સત્ય અને ધર્મના માર્ગે ચળે છે; નિશ્ચયવંત છે, પ્રેમાળ છે, પૂજ્ય છે, ઈચ્છિત કાર્ય કરે છે, પ્રેમ વધારનાર છે. તેઓ આકાશમાં ગતિ કરે છે, તેજસ્વી છે, ભવ્ય છે, હોમના ભોક્તા છે, સર્વવ્યાપી છે; સૂર્ય છે, તેજસ્વી છે, પ્રકાશક છે, ઉત્પન્ન કરનાર છે, અને સૂર્યને નેત્રરૂપે ધરાવે છે. તેઓ અનંત છે, હોમના ભોક્તા છે, અનુભવક છે, સુખના દાતા છે, અનેક રૂપે જન્મે છે, પ્રાચીન છે; ક્યારેય નિરાશ થતા નથી, હંમેશાં ધૈર્ય ધરાવે છે, જગતના આધાર છે, અદ્ભુત છે. તેઓ શાશ્વત છે, શાશ્વતોમાં પણ પ્રાચીન છે, કપિલ છે, અમર છે, કલ્યાણના દાતા છે, શુભકર્તા છે, મંગલરૂપ છે, મંગલના ભોક્તા છે, શુભ દાન આપનાર છે. તેઓ ઉગ્ર નથી, કાણમાં કુંડલ ધારણ કરે છે, ચક્ર ધારણ કરે છે, શક્તિથી ચાલે છે, બળથી આજ્ઞા આપે છે; ધ્વનિને પાર કરે છે, સહે છે, શીતળ છે, રાત્રિ લાવે છે. તેઓ ક્રૂર નથી, મોહક છે, કુશળ છે, ચતુર છે, ક્ષમાશીલોમાં શ્રેષ્ઠ છે; જ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ છે, નિર્ભય છે, તેમની સ્તુતિ અને શ્રવણ પુણ્યદાયક છે. તેઓ ઉદ્ધારક છે, દુષ્કર્મોનો વિનાશક છે, શુદ્ધ છે, દુઃસ્વપ્ન દૂર કરનાર છે; વીર વિધ્વંસક છે, રક્ષક છે, સંત સ્વરૂપ છે, જીવનના દાતા છે, હંમેશાં સ્થિર છે. તેઓ અનંત રૂપ ધરાવે છે, અખંડ યશ ધરાવે છે, ક્રોધને જીતનાર છે, ભય દૂર કરનાર છે; ચતુર્મુખ છે, ઊંડા તત્વ ધરાવે છે, દિશાઓ છે, દિશાના દાતા છે, અને દિશાઓ સ્વયં છે. તેઓ અનાદિ છે, પૃથ્વી અને સ્વર્ગના આધાર છે, સમૃદ્ધિના સ્વરૂપ છે, અતિ વીર છે, સુંદર વળયોથી શોભિત છે; સર્વના મૂળ છે, સર્વ જીવોના ઉત્પત્તિસ્થાન છે, ભયાનક છે, ભયંકર પરાક્રમી છે. તેઓ આધાર અને નિવાસ છે, સંભાળનાર છે, તેમની સ્મિત ફૂલની જેમ ખીલે છે, હંમેશાં જાગૃત છે; ઉપર ચઢે છે, ધર્મના પંથ પર ચાલે છે, જીવન દાતા છે, પવિત્ર ઓમ છે, પરમ ફળ છે. તેઓ માપનનું પ્રમાણ છે, જીવનનું સ્થાન છે, જીવનનો આધાર છે, જીવનનું સાર છે; પરમ તત્વ છે, તત્વના જ્ઞાતા છે, એક આત્મા છે, જન્મ, મૃત્યુ અને વૃદ્ધિને પાર કરનાર છે. તેઓ પૃથ્વી છે, સ્વર્ગ છે, પરમ સ્થાન છે; આશ્રયવૃક્ષ છે, ઉદ્ધારક છે, સૂર્ય છે, મહાપિતામહ છે; યજ્ઞ છે, યજ્ઞપતિ છે, યજ્ઞકર્તા છે, યજ્ઞના ભાગ છે, યજ્ઞના વાહન છે. તેઓ યજ્ઞને ધારણ કરે છે, યજ્ઞ કરે છે, યજ્ઞકર્તા છે, હોમના ભોક્તા છે, યજ્ઞનું સાધન છે; યજ્ઞને પૂર્ણ કરે છે, યજ્ઞનું રહસ્ય છે, ભોજન અને ભોજનકર્તા છે. તેઓ પોતાનું જ ગર્ભ છે, સ્વયં જન્મેલા છે, પૃથ્વી ખોદનાર છે, સામવેદનું ગીત છે; દેવકીના આનંદ છે, સર્જક છે, પૃથ્વીના સ્વામી છે, પાપના વિનાશક છે. તેઓ શંખધારી છે, નંદક ખડગના ધારક છે, ચક્રધારી છે, શારંગ ધનુષના ધારક છે, ગદા ધારક છે; ચક્રશસ્ત્ર ધરાવે છે, અચળ છે, સર્વ શસ્ત્રોથી સુશોભિત છે. સર્વ શસ્ત્રોથી સજ્જ એવા—ઓમ, નમસ્કાર!—વનમાલા ધારણ કરનાર, ગદા ધારક, શારંગધારી, શંખધારી, ચક્ર અને નંદકધારી; તેજસ્વી નારાયણ, વિષ્ણુ, વસુદેવ—તેઓ અમારો હંમેશાં રક્ષણ કરે.