శ్రీశివసహస్రనామస్తోత్రమ్

ఆషాఢశ్చ సుషాఢశ్చ ధ్రువోఽథ హరిణో హరః । వపురావర్తమానేభ్యో వసుశ్రేష్ఠో మహాపథః ॥ ౯౧ ॥

అయన జయించలేనివాడు, సుసంపన్నుడైనవాడు, స్థిరంగా ఉండేవాడు, పసుపు వర్ణుడు, హరించేవాడు. ఆయన రూపం భ్రమణిస్తున్న లోకాల్లో ఉంది, వెలుగులలో శ్రేష్ఠుడు, మహా మార్గంగా నిలిచినవాడు.

శిరోహారీ విమర్శశ్చ సర్వలక్షణలక్షితః । అక్షశ్చ రథయోగీ చ సర్వయోగీ మహాబలః ॥ ౯౨ ॥

తలలు తొలగించేవాడు, ఆలోచించే వాడు, అన్ని శుభలక్షణాలతో ఉన్నవాడు, నశించని వాడు, రథసారథి, అన్ని యోగాల్లో నిపుణుడు, అపారమైన బలమున్నవాడు.

సమామ్నాయోఽసమామ్నాయస్తీర్థదేవో మహారథః । నిర్జీవో జీవనో మన్త్రః శుభాక్షో బహుకర్కశః ॥ ౯౩ ॥

సంపూర్ణ వేదస్వరూపుడు, వేదాలకు అతీతుడు, పవిత్ర తీర్థాల దేవుడు, మహారథి, ప్రాణం లేనివాడు, ప్రాణం ఇచ్చేవాడు, మంత్రస్వరూపుడు, శుభదృష్టి కలవాడు, అత్యంత కఠినుడు.

రత్నప్రభూతో రక్తాఙ్గో మహార్ణవనిపానవిత్ । [రత్నాఙ్గో] మూలం విశాలో హ్యమృతో వ్యక్తావ్యక్తస్తపోనిధిః ॥ ౯౪ ॥

రత్న సంపదతో నిండినవాడు, ఎర్రటి అవయవాలు కలవాడు, మహాసముద్ర రహస్యాలను తెలిసినవాడు, మూలంగా ఉండేవాడు, విస్తారంగా ఉన్నవాడు, అమృత స్వరూపుడు, స్పష్టంగా కనిపించేవాడు, కనిపించని వాడు, తపస్సు నిలయమైనవాడు.

ఆరోహణోఽధిరోహశ్చ శీలధారీ మహాయశాః । సేనాకల్పో మహాకల్పో యోగో యుగకరో హరిః ॥ ౯౫ ॥ [యోగకరో]

ఎక్కించేవాడు, ఎక్కేలా చేయువాడు, సద్గుణాల పరిరక్షకుడు, గొప్ప పేరుగాంచినవాడు, సైన్యంలా ఉన్నవాడు, మహాయుగంలా ఉన్నవాడు, యోగస్వరూపుడు, యుగాలను సృష్టించేవాడు, బాధలను తొలగించేవాడు.

యుగరూపో మహారూపో మహానాగహనో వధః । న్యాయనిర్వపణః పాదః పణ్డితో హ్యచలోపమః ॥ ౯౬ ॥

యుగాల రూపుడైనవాడు, మహత్తరమైన రూపమున్నవాడు, అపారమైనవాడు, ఎవ్వరూ చేరలేని వాడు, సంహార స్వరూపుడు; న్యాయాన్ని స్థాపించేవాడు, ఆధారంగా నిలిచేవాడు, జ్ఞానవంతుడు, పర్వతంలా అచంచలంగా ఉండేవాడు.

బహుమాలో మహామాలః శశీ హరసులోచనః । విస్తారో లవణః కూపస్త్రియుగః సఫలోదయః ॥ ౯౭ ॥

అనేక మాలలు ధరించేవాడు, గొప్ప మాలతో అలంకృతుడైనవాడు, చంద్రుడైనవాడు, సూర్యచంద్రులు కళ్ళుగా ఉన్నవాడు; విస్తారంగా ఉన్నవాడు, ఉప్పుగా ఉన్నవాడు, బావిగా ఉన్నవాడు, రెండు యుగాల రూపుడైనవాడు, పుట్టినదానికి ఫలితాన్ని ఇచ్చేవాడు.

త్రిలోచనో విషణ్ణాఙ్గో మణివిద్ధో జటాధరః । బిన్దుర్విసర్గః సుముఖః శరః సర్వాయుధః సహః ॥ ౯౮ ॥

మూడు కళ్ళున్నవాడు, విషం తాకిన అవయవాలున్నవాడు, రత్నాలతో అలంకరించబడినవాడు, జటలు ధరించినవాడు; బిందువుగా, విశర్గగా ఉన్నవాడు, మంగళమయమైన ముఖమున్నవాడు, బాణంలా ఉన్నవాడు, అన్ని ఆయుధాలు ధరించినవాడు, సహనశీలుడైనవాడు.

నివేదనః సుఖాజాతః సుగన్ధారో మహాధనుః । గన్ధపాలీ చ భగవానుత్థానః సర్వకర్మణామ్ ॥ ౯౯ ॥

అర్పణ స్వరూపుడైనవాడు, సుఖంగా పుట్టినవాడు, మధురమైన సువాసనను కలిగి ఉన్నవాడు, గొప్ప ధనుస్సు గలవాడు; సువాసనను కాపాడేవాడు, భగవంతుడు, ఆది కారణమైనవాడు, అన్ని కార్యాలను చేయగలవాడు.

మన్థానో బహులో వాయుః సకలః సర్వలోచనః । తలస్తాలః కరస్థాలీ ఊర్ధ్వసంహననో మహాన్ ॥ ౧౦౦ ॥

ఆయన మథించేవాడు, సమృద్ధిగా ఉన్నవాడు, వాయువుగా విహరిస్తాడు, అన్నింటినీ ఆవరించేవాడు, అన్నీ చూడగలవాడు. తాళం, తాళవృక్షం, చేతిలో తాళం పట్టేవాడు, పై భాగం బలంగా ఉన్నవాడు, మహోన్నతుడు.

ఛత్రం సుచ్ఛత్రో విఖ్యాతో లోకః సర్వాశ్రయః క్రమః । ముణ్డో విరూపో వికృతో దణ్డీ కుణ్డీ వికుర్వణః ॥ ౧౦౧ ॥

ఆయన గొడుగు, ఉత్తమమైన గొడుగు, ప్రసిద్ధుడు, జగత్తు, అందరికీ ఆశ్రయం, క్రమం. ఆయన ముండచేయబడినవాడు, వికారమైనవాడు, వక్రంగా ఉన్నవాడు, దండం పట్టేవాడు, కుండి పట్టేవాడు, మార్పులు తేవగలవాడు.

హర్యక్షః కకుభో వజ్రీ శతజిహ్వః సహస్రపాత్ । సహస్రమూర్ధా దేవేన్ద్రః సర్వదేవమయో గురుః ॥ ౧౦౨ ॥

ఆయన హర్యక్షుడు, దిక్కులు, వజ్రాయుధాన్ని ధరించేవాడు, వంద నాలుకలవాడు, వెయ్యి కాళ్లవాడు, వెయ్యి తలలవాడు, దేవేంద్రుడు, అన్ని దేవతల మూర్తిరూపుడు, గురువు.

సహస్రబాహుః సర్వాఙ్గః శరణ్యః సర్వలోకకృత్ । పవిత్రం త్రికకున్మన్త్రః కనిష్ఠః కృష్ణపిఙ్గలః ॥ ౧౦౩ ॥

ఆయన వెయ్యి చేతులవాడు, అన్ని అవయవాలవాడు, శరణాగతులకు రక్షకుడు, అన్ని లోకాలను సృష్టించేవాడు. ఆయన పవిత్రుడు, మూడు అక్షరాల మంత్రం, చిన్నవాడు, నల్లగా, పింగళవర్ణంతో ఉన్నవాడు.

బ్రహ్మదణ్డవినిర్మాతా శతఘ్నీపాశశక్తిమాన్ । పద్మగర్భో మహాగర్భో బ్రహ్మగర్భో జలోద్భవః ॥ ౧౦౪ ॥

బ్రహ్మదండాన్ని సృష్టించేవాడు, శతఘ్నీ, పాశం, శక్తి వంటి ఆయుధాలు కలవాడు, పద్మంలో జన్మించినవాడు, మహా గర్భం, బ్రహ్మగర్భం, నీటిలోంచి పుట్టినవాడు.

గభస్తిర్బ్రహ్మకృద్బ్రహ్మీ బ్రహ్మవిద్బ్రాహ్మణో గతిః । అనన్తరూపో నైకాత్మా తిగ్మతేజాః స్వయమ్భువః ॥ ౧౦౫ ॥

ప్రభావంతుడు, బ్రహ్మను సృష్టించేవాడు, బ్రహ్మతో కూడినవాడు, బ్రహ్మ జ్ఞానిని, బ్రాహ్మణులకు మార్గం, అనంతమైన రూపాలవాడు, అనేక ఆత్మలవాడు, తీవ్రమైన తేజస్సుతో ఉన్నవాడు, స్వయంగా పుట్టినవాడు.

ఊర్ధ్వగాత్మా పశుపతిర్వాతరంహా మనోజవః । చన్దనీ పద్మనాలాగ్రః సురభ్యుత్తరణో నరః ॥ ౧౦౬ ॥

ఎప్పుడూ పైకి పోయే ఆత్మ, పశుపతిగా ఉన్నవాడు, గాలికి సమానమైన వేగం కలవాడు, మనస్సు వేగంతో ఉన్నవాడు, గంధపు వాసనతో ఉన్నవాడు, పద్మనాళం చివరగా ఉన్నవాడు, పరిమళాన్ని మించిపోయినవాడు, మానవుడవాడు.

కర్ణికారమహాస్రగ్వీ నీలమౌలిః పినాకధృత్ । ఉమాపతిరుమాకాన్తో జాహ్నవీధృదుమాధవః ॥ ౧౦౭ ॥

కర్ణికార పువ్వులతో గొప్ప హారాన్ని ధరించినవాడు, నీలవర్ణపు కిరీటాన్ని ధరించినవాడు, పినాక ధనుస్సును పట్టుకున్నవాడు, ఉమాదేవికి భర్త, ఉమాదేవికి ప్రియమైనవాడు, జాహ్నవీ నదిని మోసేవాడు, ఉమాదేవికి సహచారి.

వరో వరాహో వరదో వరేణ్యః సుమహాస్వనః । మహాప్రసాదో దమనః శత్రుహా శ్వేతపిఙ్గలః ॥ ౧౦౮ ॥

అతడు శ్రేష్ఠుడు, వరాహరూపుడు, వరాలు ఇచ్చేవాడు, అత్యుత్తముడు, గొప్ప నాదంతో ఉన్నవాడు, అపారమైన కృప కలవాడు, శత్రువులను జయించేవాడు, శ్వేతవర్ణంతో పింగళవర్ణం కలవాడు.

పీతాత్మా పరమాత్మా చ ప్రయతాత్మా ప్రధానధృత్ । [ప్రీతాత్మా] సర్వపార్శ్వముఖస్త్ర్యక్షో ధర్మసాధారణో వరః ॥ ౧౦౯ ॥

అతని ఆత్మ పసుపు వర్ణంలో మెరిసే స్వరూపం, పరమాత్మ, శుద్ధహృదయుడు, ప్రథమ ప్రకృతిని ధారించేవాడు, సంతోషంతో నిండినవాడు, అన్ని దిక్కులకూ ముఖం కలవాడు, మూడు కళ్లవాడు, ధర్మానికి ఆధారమైనవాడు, అత్యుత్తముడు.

చరాచరాత్మా సూక్ష్మాత్మా అమృతో గోవృషేశ్వరః । సాధ్యర్షిర్వసురాదిత్యో వివస్వాన్సవితామృతః ॥ ౧౧౦ ॥

అతడు చరాచర జగత్తులో అంతర్భూతమైన ఆత్మ, సూక్ష్మాత్మ, అమృత స్వరూపుడు, గోవృషభాన్ని అధిపతి, సాధ్యులు, వసువులు, ఆదిత్యులలో ముని, ప్రకాశవంతుడు, సూర్యుడు, అమృత స్వరూపుడు.

వ్యాసః సర్గః సుసఙ్క్షేపో విస్తరః పర్యయో నరః । ఋతుః సంవత్సరో మాసః పక్షః సఙ్ఖ్యాసమాపనః ॥ ౧౧౧ ॥

అతడు వ్యాసుడు, సృష్టి, సంక్షిప్తంగా చెప్పడం, విస్తరించడం, మార్పు, మనిషి, ఋతువు, సంవత్సరము, మాసము, పక్షము, లెక్క ముగింపు.

కలా కాష్ఠా లవా మాత్రా ముహూర్తాహః క్షపాః క్షణాః । విశ్వక్షేత్రం ప్రజాబీజం లిఙ్గమాద్యస్తు నిర్గమః ॥ ౧౧౨ ॥

కాల, కాష్ఠ, లవ, మాత్ర, ముహూర్తం, పగలు, రాత్రి, క్షణం ఇవన్నీ ఆయన రూపాలు. ఈ జగత్తు ఆయన స్థలం, సకల ప్రాణుల విత్తనం ఆయనే. మొదటి లింగం, సర్వ సృష్టికి మూలకారణం కూడా ఆయనే.

సదసద్వ్యక్తమవ్యక్తం పితా మాతా పితామహః । స్వర్గద్వారం ప్రజాద్వారం మోక్షద్వారం త్రివిష్టపమ్ ॥ ౧౧౩ ॥

సత్, అసత్, ప్రकटమైనది, అప్రమేయమైనది — ఇవన్నీ ఆయనే. తండ్రి, తల్లి, తాత కూడా ఆయనే. స్వర్గానికి మార్గం, ప్రాణులకు ద్వారం, మోక్షానికి మార్గం, పరమ లోకం అన్నీ ఆయనే.

నిర్వాణం హ్లాదనశ్చైవ బ్రహ్మలోకః పరా గతిః । దేవాసురవినిర్మాతా దేవాసురపరాయణః ॥ ౧౧౪ ॥

నిర్వాణం, ఆనందం, బ్రహ్మలోకం, పరమ గమ్యం — ఇవన్నీ ఆయనే. దేవతలు, అసురులను సృష్టించేవాడు, దేవతలు, అసురులకు పరమ ఆశ్రయం కూడా ఆయనే.

దేవాసురగురుర్దేవో దేవాసురనమస్కృతః । దేవాసురమహామాత్రో దేవాసురగణాశ్రయః ॥ ౧౧౫ ॥

దేవతలకు, అసురులకు గురువు ఆయనే. దేవతలు, అసురులు పూజించే దేవుడు ఆయనే. దేవతలు, అసురుల్లో గొప్పతనం ఆయనే. దేవతలూ, అసురుల సమూహాలకు ఆశ్రయం కూడా ఆయనే.

దేవాసురగణాధ్యక్షో దేవాసురగణాగ్రణీః । దేవాతిదేవో దేవర్షిర్దేవాసురవరప్రదః ॥ ౧౧౬ ॥ [దేవాది]

దేవతలు, అసురుల సమూహాలకు అధిపతి, ఆ సమూహాల్లో అగ్రగణ్యుడు, దేవతలకు మించిన దేవుడు, దివ్య ఋషి, దేవతలు మరియు అసురులకు వరాలు ప్రసాదించేవాడు.

దేవాసురేశ్వరో విశ్వో దేవాసురమహేశ్వరః । సర్వదేవమయోఽచిన్త్యో దేవతాత్మాఽఽత్మసమ్భవః ॥ ౧౧౭ ॥

దేవతలు, అసురులకు అధిపతి, సమస్త జగత్తులో వ్యాపించినవాడు, దేవతలు, అసురులకు మహేశ్వరుడు, అన్ని దేవతల స్వరూపుడు, ఎవ్వరూ ఊహించలేని వాడు, దేవతల ఆత్మ, తానే తనకు జన్మనిచ్చుకున్నవాడు.

ఉద్భిత్త్రివిక్రమో వైద్యో విరజో నీరజోఽమరః । ఈడ్యో హస్తీశ్వరో వ్యాఘ్రో దేవసింహో నరర్షభః ॥ ౧౧౮ ॥

అంకురించే వాడు, మూడు అడుగులు వేసినవాడు, రోగాలను నయం చేసే వాడు, మచ్చలేని వాడు, కలుషరహితుడు, అమరుడు, స్తుతించదగినవాడు, ఏనుగులకు అధిపతి, పులి, దేవతలలో సింహం, మనుషులలో వృషభుడు.

విబుధోఽగ్రవరః సూక్ష్మః సర్వదేవస్తపోమయః । సుయుక్తః శోభనో వజ్రీ ప్రాసానాం ప్రభవోఽవ్యయః ॥ ౧౧౯ ॥

జ్ఞానవంతుడు, అగ్రగణ్యుడు, సూక్ష్మ స్వరూపుడు, అన్ని దేవతల సమ్మిళిత రూపం, తపస్సుతో నిండినవాడు, సరిగ్గా సమకూర్చుకున్నవాడు, అందమైనవాడు, వజ్రాయుధాన్ని ధరించినవాడు, కత్తుల మూలము, నశించని వాడు.